Aktualne debaty

Otwarte pytania, o które filozofia spiera się dzisiaj – z głównymi stanowiskami, ich zwolennikami i wskazówkami, gdzie czytać dalej.

Zwierzęta i przyroda

• Zwierzęta i hodowla przemysłowa

  Świnie, bydło i kury potrafią cierpieć – nauka to rozstrzygnęła. Jak więc można uzasadnić, że co roku hoduje się ich dziesiątki miliardów, większość zamyka w fermach przemysłowych i zabija na nasze pożywienie?

  5 stanowisk

• Prawa dla zwierząt?

  Tego, że czujące zwierzęta mają znaczenie moralne, prawie nikt już nie kwestionuje. Ale czy mają prawa – a jeśli tak, to jakie: tylko prawo, by nie cierpieć niepotrzebnie, prawa takie jak prawa osób, przede wszystkim prawo, by nie być używanym jako własność, czy nawet prawa polityczne, na przykład obywatelstwo dla zwierząt udomowionych i suwerenność dla dzikich?

  6 stanowisk

• Eksperymenty na zwierzętach

  Zwierzęta laboratoryjne potrafią cierpieć, a badania na zwierzętach pomogły uratować wiele ludzkich istnień. Czy wolno nam zadawać zwierzętom cierpienie dla medycyny i wiedzy – a jeśli tak, to w jakim celu i w jakim stopniu?

  5 stanowisk

• Klimat, antropocen i odpowiedzialność wobec przyszłości

  To, że ludzie ogrzewają planetę, a szkody dotykają najmocniej tych, którzy najmniej się do nich przyczynili, jest rozstrzygnięte. Co więc jesteśmy winni ludziom, którzy jeszcze się nie narodzili – i kto ma ponieść koszty ich ochrony?

  5 stanowisk

• Zielony wzrost czy degrowth?

  Niektóre bogate kraje już emitują mniej, choć ich gospodarki rosną – ale o wiele za wolno, by osiągnąć paryskie cele klimatyczne. Czy wzrost da się w porę uczynić zielonym, czy bogate kraje muszą nauczyć się prosperować bez niego?

  4 stanowiska

Demokracja i sfera publiczna

• Demokracja, prawda i polaryzacja

  Fałsz może w ciągu kilku godzin dotrzeć do milionów, a duże części niektórych elektoratów odrzucają fakty ustalone przez sądy i organy wyborcze. Jak demokracja może bronić prawdy o faktach, nie czyniąc nikogo arbitrem tego, co prawdziwe?

  5 stanowisk

• Wolność słowa i jej granice

  Żadna demokracja nie chroni każdej wypowiedzi: groźby, nawoływanie do przemocy i oszustwo są wszędzie nielegalne. Gdzie więc ma przebiegać granica – czy wolne społeczeństwo może też zakazać słów, które poniżają całe grupy albo szerzą kłamstwa, i komu może powierzyć wyznaczanie granicy?

  5 stanowisk

• Media społecznościowe i sfera publiczna

  To, co miliardy ludzi widzą z polityki, wybierają dziś algorytmy kilku prywatnych firm, a jeden właściciel może z dnia na dzień przebudować centralne forum. Czy to rozbija wspólną debatę, której potrzebuje demokracja – czy tylko ujawnia rozdrobnienie, które zawsze istniało?

  5 stanowisk

Umysł i technika

• Czy maszyny mogą myśleć lub czuć?

  Modele językowe prowadzą dziś rozmowy, których ludzie często nie potrafią odróżnić od ludzkich. Czy to znaczy, że cokolwiek rozumieją – i czy mogłyby kiedyś czuć, czy tylko sprawiają, że w to wierzymy?

  5 stanowisk

• Algorytmy, sprawiedliwość i władza

  Udowodniono matematycznie, że żaden wskaźnik ryzyka nie może spełnić naraz wszystkich zwykłych kryteriów sprawiedliwości, gdy grupy różnią się częstością bazową – na przykład tym, jak często ludzie wracają do przestępstwa. Gdy więc oprogramowanie współdecyduje o tym, kto dostanie kredyt, pracę lub zwolnienie przed procesem, które kryterium ma się liczyć – i czy w ogóle należy powierzać mu takie decyzje?

  5 stanowisk

• Czy maszyny powinny mieć prawa?

  Nikt nie potrafi dziś powiedzieć, czy systemy AI mogłyby kiedykolwiek coś czuć – i być może nigdy nie będziemy tego wiedzieć na pewno. Czy mamy więc chronić maszyny, które mogłyby cierpieć, czy prawa dla maszyn chroniłyby tylko firmy, które je budują?

  4 stanowiska

• Czym jest świadomość?

  To, że doświadczenie zależy od mózgu, nie budzi wątpliwości: narkoza je wyłącza, a uszkodzenia określonych obszarów odbierają mu określone składniki. Ale dlaczego procesy fizyczne w ogóle są jakoś odczuwane – czy też samo to pytanie jest błędem?

  5 stanowisk

• Czy jesteśmy wolni? Wolna wola w epoce neurobiologii

  Nikt z nas nie wybrał swoich genów, wychowania ani mózgu, którym podejmuje decyzje – nikt tego nie kwestionuje. Czy mimo to możemy działać wolnie – i czy ktokolwiek może zasłużyć na naganę lub karę za to, co robi?

  5 stanowisk

Sprawiedliwość i władza

• Sprawiedliwość i równość

  Najbogatsza dziesiąta część ludzkości posiada około trzech czwartych całego majątku, uboższa połowa około dwóch procent. Jakie nierówności dają się uzasadnić – i co sprawia, że podział bogactwa, szans i władzy w społeczeństwie jest sprawiedliwy?

  5 stanowisk

• Wojna i pokój: kiedy użycie siły zbrojnej jest uzasadnione?

  Karta Narodów Zjednoczonych zakazuje wojen napastniczych, a prawo międzynarodowe pozwala państwu się bronić. Ale co wolno zaatakowanemu narodowi i jego sojusznikom – i kiedy koszty walki, w ludzkim życiu i w ryzyku eskalacji nuklearnej, stają się zbyt wysokie?

  5 stanowisk

• Otwarte czy zamknięte granice? Etyka migracji

  Państwa kontrolują swoje granice, a większość zobowiązała się też konwencją o statusie uchodźców, że nie będzie odsyłać uchodźców tam, gdzie grożą im prześladowania. Gdzie kończy się prawo demokracji do decydowania, kto może przybyć i zostać – i co jest winna tym, którzy przybywają albo zostają odprawieni?

  4 stanowiska

• Czy zasługujemy na nasz sukces? Merytokracja

  To, że sukces nadal silnie zależy od pochodzenia rodzinnego, jest dobrze udokumentowane: merytokracje nie spełniają własnej obietnicy. Trudniejsze pytanie brzmi, czy sam ideał jest sprawiedliwy – czy można zasłużyć na nagrody za talenty, których się nie wybrało, i co wiara w zasługę robi ze zwycięzcami i przegranymi?

  5 stanowisk

Tożsamość i uznanie

• Czym jest płeć (gender)?

  To, że ciała różnią się płcią, a związane z nią role różnią się w zależności od społeczeństwa, jest bezsporne. Sporne jest, co sprawia, że ktoś jest kobietą lub mężczyzną – ciało, pozycja społeczna, to, co się robi, czy to, jak się siebie rozumie – i co powinno się liczyć gdzie: w prawie, w sporcie, w przestrzeniach przeznaczonych dla jednej płci.

  6 stanowisk

• Rasa i rasizm

  Ludzka zmienność genetyczna nie dzieli się na odrębne, uszeregowane rasy – biologia to rozstrzygnęła. Czym więc jest rasa, która nadal kształtuje to, gdzie ludzie mieszkają, jak traktuje ich policja i jak są zdrowi – i jak działa rasizm, gdy nikt się do niego nie przyznaje?

  5 stanowisk

• Uznanie czy redystrybucja? Polityka tożsamości

  Dyskryminacja ze względu na rasę, płeć lub orientację seksualną oraz nierówny podział bogactwa są dobrze udokumentowane – i często dotykają tych samych ludzi. Czy walki o sprawiedliwość powinny koncentrować się na szacunku dla tożsamości, czy na uczciwym udziale w zasobach – czy też jednego nie da się osiągnąć bez drugiego?

  5 stanowisk

• Komu się wierzy? Niesprawiedliwość epistemiczna

  To, że uprzedzenia sprawiają, iż słowo niektórych ludzi liczy się mniej, niż uzasadniają to dowody – w szpitalu, na policji, w sądzie – jest dobrze udokumentowane. Kiedy taka niewiara krzywdzi kogoś jako podmiot poznający – i jak ją korygować, nie wierząc po prostu każdemu, kto mówi?

  5 stanowisk

• Dekolonizacja myśli

  Formalne rządy kolonialne w dużej mierze się skończyły, ale ukształtowane przez nie granice, gospodarki i instytucje pozostały – to nie jest sporne. Czy kolonializm trwa także w porządku wiedzy – i czy przezwyciężenie go oznacza otwarcie kanonu, czy odrzucenie idei, które przyszły wraz z imperiami?

  6 stanowisk

Etyka i dobre życie

• Prawo do śmierci? Pomoc w umieraniu

  To, że zdolni do decyzji pacjenci mogą odmówić leczenia ratującego życie, jest powszechnie uznane. Czy społeczeństwo może też pomagać ludziom zakończyć życie na ich własną prośbę – i czy może to robić, nie wywierając na starszych, chorych i osoby z niepełnosprawnościami presji, by wybrali śmierć?

  4 stanowiska

• Czynić jak najwięcej dobra? Efektywny altruizm i długoterminizm

  Niektóre organizacje charytatywne ratują życie za kilka tysięcy dolarów, inne za te same pieniądze osiągają znacznie mniej – dowody na to są solidne. Czy mamy więc obowiązek dawać tam, gdzie przynosi to najwięcej dobra – i czy obejmuje to ludzi, którzy będą żyć w dalekiej przyszłości?

  4 stanowiska

• Przyspieszenie, rezonans i dobre życie

  Bogactwo i technika ogromnie wzrosły, a w krajach takich jak Stany Zjednoczone ludzie mają więcej wolnego czasu niż w latach 60., nie mniej. Dlaczego więc tak wielu czuje się zagonionych i wyczerpanych – i jak wyglądałoby zamiast tego dobre życie?

  6 stanowisk

Słynne spory

• Al-Ghazali i Awerroes: czy filozofia może dowieść tego, co twierdzi?

  1095–1180 · Czy filozofowie potrafią dowieść swoich nauk o Bogu, wieczności świata i duszy z pewnością właściwą dowodowi – i czy przyczyny w przyrodzie działają z konieczności, czy też Bóg stwarza każde zdarzenie?

  3 stanowiska

• Tomasz z Akwinu i Siger z Brabancji: jeden intelekt dla wszystkich?

  1270–1277 · Czy każdy człowiek myśli własnym intelektem, czy też istnieje, jak Awerroes odczytywał Arystotelesa, jeden intelekt dla wszystkich – i czy filozofowi wolno iść za argumentem aż do wniosków sprzecznych z wiarą?

  3 stanowiska

• Leibniz i Clarke o przestrzeni, czasie i Bogu

  1715–1716 · Czy przestrzeń i czas są samodzielnymi rzeczywistościami, czy tylko porządkami relacji między rzeczami – i co z odpowiedzi wynika dla sposobu, w jaki Bóg działa w świecie?

  3 stanowiska

• Hume i Rousseau: spór z 1766 roku

  1766 · Czy zerwanie między Hume’em a Rousseau’em było zderzeniem temperamentów i nieporozumień – czy także konfliktem dwóch idei jaźni, szczerości i życia wśród innych?

  3 stanowiska

• Cassirer i Heidegger w Davos

  1929 · Czy człowiek jest związany nieprzekraczalną skończonością, czy może poprzez kulturę, naukę i moralność osiągnąć coś o obiektywnej i trwałej ważności – i którego z tych poglądów nauczał Kant?

  3 stanowiska

• Carnap, Heidegger i nicość

  1932 · Czy logiczna analiza języka może wykazać, że pytania metafizyczne, takie jak Heideggerowskie pytanie o nicość, są pozbawione sensu – czy też zakłada ona to, co powinna dopiero zbadać?

  3 stanowiska

• Filozofia uniwersytecka a narodowy socjalizm

  1933–1945 · Jak dużą odpowiedzialność za narodowy socjalizm ponosi filozofia uniwersytecka?

  3 stanowiska

• Camus i Sartre o buncie i historii

  1952 · Czy można potępić przemoc rewolucyjną, nie stając po stronie istniejącego porządku – i czy można działać w historii, nie pozwalając, by historia usprawiedliwiała morderstwo?

  3 stanowiska

• Spór o pozytywizm w socjologii niemieckiej

  1961 · Czy nauki społeczne powinny sprawdzać swoje teorie jak każda inna nauka, czy też społeczeństwo można zrozumieć – i krytykować – tylko jako sprzeczną całość, do której należą sami badacze?

  3 stanowiska

• Arendt i Scholem o Eichmannie w Jerozolimie

  1963 · Co znaczy nazwać zło „banalnym” – i jak można oceniać postępowanie sprawców oraz rad żydowskich, nie demonizując ich ani nie bagatelizując?

  3 stanowiska

• Adorno i żargon autentyczności

  1964 · Czy język autentyczności jest prawdziwym filozoficznym wglądem w ludzką egzystencję, czy ideologią, która przebiera warunki społeczne za ponadczasowy los?

  3 stanowiska

• Chomsky i Foucault o naturze ludzkiej

  1971 · Czy istnieje natura ludzka, na której można ugruntować pojęcie sprawiedliwości – czy też natura ludzka i sprawiedliwość same są pojęciami ukształtowanymi w obrębie określonego społeczeństwa i jego stosunków władzy?

  2 stanowiska

• Derrida i Searle o aktach mowy

  1977 · Czy znaczenie wypowiedzi jest zakotwiczone w intencji mówiącego i w dającym się określić kontekście – czy też to, że każdy znak można powtórzyć i zacytować gdzie indziej, pozostawia jedno i drugie zasadniczo otwartym?

  3 stanowiska

• Spór historyków (Historikerstreit)

  1986 · Czy Zagładę można porównywać z innymi zbrodniami masowymi i umieszczać w szerszym kontekście historycznym, nie relatywizując jej – i na czym powinna się opierać tożsamość narodowa w Niemczech po Auschwitz?

  3 stanowiska

• Afera Sokala

  1996 · Gdy nauki humanistyczne i społeczne zapożyczają pojęcia z fizyki i matematyki albo opisują wiedzę naukową jako społecznie skonstruowaną, jakie standardy kompetencji i dowodu obowiązują – i czego, jeśli w ogóle czegokolwiek, może dowieść mistyfikacja?

  3 stanowiska

Odkrywaj mapę gwiazd →