Debata
Hume i Rousseau: spór z 1766 roku
1766 · Czy zerwanie między Hume’em a Rousseau’em było zderzeniem temperamentów i nieporozumień – czy także konfliktem dwóch idei jaźni, szczerości i życia wśród innych?
W styczniu 1766 roku David Hume przywiózł z Paryża do Anglii Jeana-Jacques’a Rousseau, którego książki potępiono w 1762 roku w Paryżu i Genewie, pomógł mu osiedlić się w Wootton w hrabstwie Staffordshire i zabiegał dla niego o pensję od Jerzego III. W ciągu kilku miesięcy Rousseau nabrał – błędnego – przekonania, że Hume zwabił go w pułapkę: w listach z 23 czerwca i 10 lipca 1766 roku oskarżył swego dobroczyńcę, że sprowadził go do Anglii pozornie po to, by zapewnić mu schronienie, w rzeczywistości zaś po to, by go zhańbić. Hume odpowiedział udokumentowaną relacją, opublikowaną w Paryżu w październiku 1766 roku jako Exposé succinct, a w Londynie w listopadzie jako A Concise and Genuine Account, i spór stał się publiczną sprawą w całej Europie. Wciąż rodzi pytanie, czego dwaj filozofowie natury ludzkiej nie potrafili w sobie nawzajem zrozumieć.
Stanowiska
Rousseau: życzliwość jako maska
W długim liście z 10 lipca 1766 roku Rousseau wyjaśniał, dlaczego pomoc Hume’a wydawała mu się teraz fasadą: Hume milczał, gdy w londyńskich gazetach ukazał się szyderczy list w imieniu króla Prus, napisany przez jego przyjaciela Horace’a Walpole’a; obracał się wśród ludzi, których Rousseau uważał za wrogów; a jego spojrzenia, a nawet słowa wykrzyczane przez sen pierwszej nocy po wyjeździe z Paryża – „Je tiens J. J. Rousseau” („Mam cię, Rousseau”) – wydawały mu się teraz złowrogie. Już 23 czerwca Rousseau odmówił dalszego korzystania z dobrych usług, którymi Hume posłużył się jako maską: Hume, pisał, żyje i rozmawia ze światem, on sam – ze sobą w samotności.
Głoszone przez
- Jean-Jacques Rousseau1712–1778
Hume: zapis przyjaźni
Relacja Hume’a opowiada historię tak, jak on ją widział, i drukuje listy z jego przypisami. Hume towarzyszył Rousseau w drodze do Anglii i za pośrednictwem generała Conwaya uzyskał pensję, którą król przyznał pod warunkiem zachowania tajemnicy; gdy Rousseau się wahał, Hume poprosił o uchylenie tego warunku. Walpole, pisał, ukrywał przed nim ów żart aż do jego wyjazdu z Paryża. Na dowód ze słów wypowiedzianych przez sen Hume odpowiadał, że Rousseau, nie wiedząc, czy Hume czuwał, czy spał, trudno mógł być pewien, że on sam nie spał. Hume opublikował relację, jak wyjaśniał, ponieważ Rousseau pisał wspomnienia, które mogłyby go osądzić po jego śmierci, gdy nikt nie mógłby już za niego odpowiedzieć.
Głoszone przez
- David Hume1711–1776
Zderzenie idei?
David Edmonds i John Eidinow (Rousseau’s Dog, 2006) opowiadają tę historię głównie jako historię charakterów i opinii publicznej, która opowiadała się po którejś ze stron. Robert Zaretsky i John T. Scott (The Philosophers’ Quarrel, 2009) dowodzą, że nie da się jej sprowadzić do temperamentu: Rousseau ufał wewnętrznej pewności serca, Hume zaś – dla którego rozum jest sługą namiętności – wymagał mimo to, by twierdzenia dawały się sprawdzić faktami i świadectwami, i żaden z nich nie mógł przyjąć tego, jak drugi pojmował rozumienie i samorozumienie. Christopher Bertram (Stanford Encyclopedia) uważa, że Rousseau był błędnie przekonany o istnieniu spisku.
Czytaj dalej
- David Hume: A Concise and Genuine Account of the Dispute between Mr. Hume and Mr. Rousseau (London, 1766; Internet Archive)
- Four letters of David Hume to Horace Walpole on Hume’s philosophical dispute with Jean-Jacques Rousseau (Friends of the National Libraries)
- Robert A. Segal: review of R. Zaretsky and J. T. Scott, The Philosophers’ Quarrel (Times Higher Education, 2009)
- Jean Jacques Rousseau (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora