Debata
Leibniz i Clarke o przestrzeni, czasie i Bogu
1715–1716 · Czy przestrzeń i czas są samodzielnymi rzeczywistościami, czy tylko porządkami relacji między rzeczami – i co z odpowiedzi wynika dla sposobu, w jaki Bóg działa w świecie?
W listopadzie 1715 roku Leibniz ostrzegał w liście do Karoliny, księżnej Walii, że religia naturalna zdaje się w Anglii podupadać i że Newton i jego zwolennicy mają bardzo osobliwe zdanie o dziele Bożym. Za stronę newtonowską odpowiedział teolog Samuel Clarke; pięć pism Leibniza i pięć odpowiedzi Clarke’a przeszło przez ręce Karoliny aż do śmierci Leibniza w listopadzie 1716 roku, a w 1717 roku Clarke opublikował tę wymianę. Na ile sam Newton pomagał pisać odpowiedzi Clarke’a, wciąż jest przedmiotem sporu. Prowadzona w cieniu sporu o pierwszeństwo w odkryciu rachunku nieskończonościowego, korespondencja stała się tekstem założycielskim filozofii przestrzeni i czasu oraz pytania o to, jak stwórca odnosi się do świata rządzonego prawami.
Stanowiska
Przestrzeń absolutna i stale działający Bóg
Clarke utrzymuje, że przestrzeń i czas są rzeczywiste i nieskończone: przestrzeń nie jest substancją, lecz własnością, następstwem istnienia wszechobecnego Boga, a Newton nazwał ją sensorium Boga tylko na zasadzie porównania, niejako. Przeciw zasadzie racji dostatecznej Clarke dowodzi, że racją, dla której coś jest tak, a nie inaczej, jest często nic innego jak sama wola Boża. Świat działający jak zegar bez Boga byłby wyobrażeniem materializmu i fatum; to, że Bóg nadal nim rządzi, świadczy o jego mądrości, a nie o jakimś braku. Grawitacja również nie jest cudem: jej środki mogą być niewidoczne, ale to, co działa regularnie i stale, można z powodzeniem nazwać naturalnym.
Głoszone przez
- Isaac Newton1643–1727
Przestrzeń jako porządek relacji
Leibniz uważa przestrzeń, podobnie jak czas, za coś czysto względnego – za porządek współistnienia, tak jak czas jest porządkiem następstwa (trzecie pismo, 1716). Gdyby przestrzeń była rzeczywistością absolutną, Bóg nie miałby żadnej racji, by umieścić świat tam, gdzie jest, zamiast go przesunąć albo zamienić wschód z zachodem; skoro oba przypadki byłyby nieodróżnialne, nie byłoby z czego wybierać. Za tym stoją zasada racji dostatecznej i zasada tożsamości nieodróżnialnych: w przyrodzie nie ma dwóch rzeczy doskonale do siebie podobnych. Bóg, który musi od czasu do czasu naprawiać swój zegar, byłby niedoskonałym twórcą, a ciała przyciągające się na odległość bez żadnego środka byłyby czymś nadprzyrodzonym.
Głoszone przez
- Gottfried Wilhelm Leibniz1646–1716
Ani substancja, ani sama relacja? Późniejsze odpowiedzi
Kant dowodził w 1768 roku, odwołując się do „niekongruentnych odpowiedników”, takich jak lewa i prawa ręka, że przestrzeń ma własną realność; od 1770 roku uznawał przestrzeń i czas nie za substancje ani relacje między rzeczami samymi w sobie, lecz za formy ludzkiej naoczności. Mach (Mechanika w jej rozwoju ujęta historycznie i krytycznie, 1883) odrzucił przestrzeń absolutną jako wykraczającą poza doświadczenie i zasugerował, że jej rzekome skutki mogą wynikać z ruchu względem odległych mas wszechświata. Einstein, który w 1918 roku nazwał tę ideę „zasadą Macha”, miał nadzieję, że ogólna teoria względności ją spełni, później jednak się od niej zdystansował; w 1954 roku napisał, że w ogóle nie powinno się już o niej mówić. Czy teoria sprzyja relacyjnym, czy absolutnym ujęciom czasoprzestrzeni, wciąż jest przedmiotem sporu.
Głoszone przez
- Immanuel Kant1724–1804
- Ernst Mach1838–1916
- Albert Einstein1879–1955
Czytaj dalej
- Samuel Clarke (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
- Absolute and Relational Space and Motion: Classical Theories (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
- Absolute and Relational Space and Motion: Post-Newtonian Theories (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
- Mr. Leibniz’s First Paper, from Clarke’s Collection of Papers, 1717 (The Newton Project)
Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora