AgoraOtwarty plac myśli

Debata

Zwierzęta i hodowla przemysłowa

Świnie, bydło i kury potrafią cierpieć – nauka to rozstrzygnęła. Jak więc można uzasadnić, że co roku hoduje się ich dziesiątki miliardów, większość zamyka w fermach przemysłowych i zabija na nasze pożywienie?

Ta przesłanka nie budzi już poważnych wątpliwości. Nowojorska Deklaracja o Świadomości Zwierząt (2024) stwierdza „mocne wsparcie naukowe” dla przypisywania świadomego doświadczenia ssakom i ptakom oraz uznaje za co najmniej realną możliwość jego istnienie u wszystkich kręgowców, łącznie z rybami, i u wielu bezkręgowców, takich jak ośmiornice, kraby i owady. Znana jest też skala: według statystyk FAO w 2024 roku zabito na mięso ponad 85 miliardów zwierząt lądowych, z czego dziewięć na dziesięć stanowiły kury, a według szacunku Sentience Institute, przytaczanego przez Our World in Data, około trzech czwartych wszystkich zwierząt gospodarskich na lądzie żyje w hodowli przemysłowej. FAO ewidencjonuje ryby jedynie według masy; szacunki mówią o około 124 miliardach ryb hodowlanych i 1,1–2,2 biliona ryb odławianych ze środowiska naturalnego rocznie. Naprawdę sporne jest co innego: ile waży cierpienie zwierząt wobec ludzkich interesów, czy zwierzęta mają prawa, czy tylko roszczenie do humanitarnego traktowania, czy bezbolesne zabijanie wyrządza im krzywdę i co z tego wynika – dla prawa i polityki oraz dla ludzi, dla których pokarm pochodzenia zwierzęcego jest kwestią ubóstwa, zdrowia lub kultury. W sprawie jedzenia zwierząt w ogóle filozofowie są podzieleni: w badaniu PhilPapers z 2020 roku, obejmującym prawie 1800 filozofów, 48 procent skłaniało się ku poglądowi, że w zwykłych okolicznościach jest to dopuszczalne, 26 procent ku wegetarianizmowi, a 18 procent ku weganizmowi. Wyraźne obrony hodowli przemysłowej w jej dzisiejszej postaci są natomiast rzadkie.

Otwórz na mapie gwiazd

Stanowiska

Równe uwzględnianie interesów

Bentham pisał o zwierzętach: „Pytanie nie brzmi: Czy potrafią rozumować? ani: Czy potrafią mówić?, lecz: Czy potrafią cierpieć?” Singer na tym buduje w Animal Liberation (1975; w wersji poprawionej jako Animal Liberation Now, 2023): interes istoty w niecierpieniu zasługuje na równe uwzględnienie z podobnymi interesami każdej innej istoty, a pomniejszanie go tylko z powodu gatunku to „gatunkizm”, uprzedzenie, które pod względem struktury porównuje do rasizmu i seksizmu. Przy takim ważeniu hodowla przemysłowa wyraźnie przegrywa: cierpieniu miliardów zwierząt przeciwstawiają się – dla większości ludzi w zamożnych społeczeństwach – głównie smak i niskie ceny. Bezbolesne zabijanie Singer uważa za trudniejszą kwestię – w przypadku zwierząt bez poczucia własnej przyszłości może ono, jak dowodzi w Practical Ethics, ważyć mniej – ale jego ocena hodowli przemysłowej opiera się wyłącznie na cierpieniu.

Głoszone przez

Prawa zwierząt i abolicja

Regan dowodzi w The Case for Animal Rights (1983), że zwierzęta, które są „podmiotami-życia” – mają przekonania, pragnienia, pamięć, poczucie własnej przyszłości i dobrostan, który ma dla nich znaczenie – mają wartość wewnętrzną, a zatem prawa, tak samo jak ludzie. Praw nie można wymieniać na korzyści innych, choćby największe; nie chodzi więc o to, jak uczynić hodowlę przemysłową łagodniejszą. Celem nie są większe klatki, lecz puste. Gary Francione idzie dalej: dopóki zwierzęta są w świetle prawa własnością, ich interesy zawsze przegrają z interesami właścicieli, a reformy dobrostanu sprawiają jedynie, że ich wykorzystywanie wydaje się do przyjęcia. Dla niego każde wykorzystywanie czujących zwierząt jako zasobów jest nieuzasadnione, a weganizm stanowi moralne minimum.

Głoszone przez

Współstworzenia

Kant utrzymywał, że mamy obowiązki tylko wobec istot rozumnych. Korsgaard dowodzi jako kantystka przeciw własnemu wnioskowi Kanta (Fellow Creatures, 2018). Gdy cenimy własne dobro i traktujemy siebie jako cele same w sobie, cenimy siebie jako istoty ożywione, dla których rzeczy mogą układać się dobrze lub źle – a to dzielimy z innymi zwierzętami. Konsekwencja wymaga więc, byśmy także je traktowali jako cele same w sobie. Na tej podstawie odrzuca nie tylko hodowlę przemysłową, lecz także tak zwaną hodowlę humanitarną: hodować i zabijać zwierzęta po to, by je zjeść, to traktować je wyłącznie jako środki.

Głoszone przez

Zdolności do rozkwitu

Nussbaum rozszerza podejście oparte na zdolnościach poza gatunek ludzki (Justice for Animals, 2023): sprawiedliwość wymaga, by każde czujące zwierzę miało realną szansę rozkwitu zgodnie ze swoją charakterystyczną formą życia – poruszania się, zabawy, tworzenia więzi i wolności od bólu. Cierpienie nie jest jedyną krzywdą; udaremnianie istotnych dążeń zwierzęcia także nią jest – na przykład gdy ciężarna locha tygodniami stoi w kojcu tak ciasnym, że nie może się obrócić. Ponieważ chodzi o sprawiedliwość, odpowiedzialność jest według niej zbiorowa: spoczywa na prawie i polityce, a nie tylko na wyborach pojedynczych konsumentów.

Głoszone przez

Prawa tylko dla osób (stanowisko mniejszościowe)

Najsilniejsza obrona wykorzystywania zwierząt wychodzi od Kanta: obowiązki mamy tylko wobec istot rozumnych, które mogą nadawać sobie prawo moralne; okrucieństwo wobec zwierząt jest złe, bo znieczula nas także wobec ludzi. Kontraktualiści, tacy jak Peter Carruthers (The Animals Issue, 1992), nadają temu nowoczesną postać: moralność to reguły, na które mogłyby się zgodzić rozumne podmioty działania; zwierzęta, które nie mogą w tym uczestniczyć, nie mają bezpośredniego statusu moralnego – obowiązki ich dotyczące wynikają jedynie z ludzkiego charakteru i z uczuć ludzi, którym na zwierzętach zależy. Timothy Hsiao (2017) wnioskuje z podobnej przesłanki, że hodowla przemysłowa nie jest sama w sobie okrutna. Inni, którzy podzielają tę przesłankę, wyciągają węższy wniosek: Roger Scruton (Animal Rights and Wrongs, 1996) odmawiał zwierzętom praw, uważał jednak, że współczucie i nasze obowiązki troski wykluczają klatki bateryjne i kojce dla cieląt, podczas gdy mięso od dobrze utrzymywanych zwierząt pozostaje dozwolone. Wśród filozofów zajmujących się etyką zwierząt jest to dziś stanowisko mniejszościowe, a obrona Hsiao spotkała się z kilkoma polemikami.

Głoszone przez

Czytaj dalej

Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora

Otwórz na mapie gwiazd