Spór o pozytywizm w socjologii niemieckiej

Racjonalizm krytyczny

Tezy Poppera wychodzą od napięcia między naszą wiedzą a naszą niewiedzą: każda nauka, przyrodnicza czy społeczna, zaczyna od problemów i posuwa się naprzód, proponując prowizoryczne rozwiązania i próbując je obalić. Obiektywność nie polega na neutralności poszczególnych badaczy, którzy zawsze mają wartości i interesy, lecz na publicznej, wzajemnej krytyce. Hans Albert bronił tego poglądu przeciw Habermasowi („Der Mythos der totalen Vernunft” [Mit totalnego rozumu], 1964): powoływanie się na niesprawdzalną społeczną „totalność” chroni twierdzenia dialektyczne przed krytyką, podczas gdy racjonalizm krytyczny rozciąga krytykę także na wartości i praktykę polityczną. W „Reason or Revolution?” (Rozum czy rewolucja?, 1970) Popper skarżył się, że jego tez nie dyskutowano, a jedynie opatrzono je etykietą „pozytywistycznych”.

Głoszone przez

• Karl Popper1902–1994

Dialektyczna krytyka społeczeństwa

Adorno odpowiadał, że społeczeństwo nie jest polem odizolowanych problemów, lecz sprzeczną totalnością, której nie może uchwycić żadna metoda zapożyczona z nauk przyrodniczych; metoda musi podążać za swoim przedmiotem, a społeczeństwo staje się „problemem” tylko dla kogoś, kto potrafi pomyśleć je jako inne, niż jest. Habermas zaostrzył tę myśl w latach 1963 i 1964: teoria nauki, która dopuszcza tylko twierdzenia sprawdzalne, pozostawia pytanie, jak powinniśmy żyć, gołej decyzji i tym samym przecina rozum na pół – jest to racjonalizm przepołowiony przez pozytywizm (positivistisch halbierter Rationalismus). Nauka społeczna, dowodził, musi namyślać się nad interesami, które nią kierują, jak wyłożył to później w Poznaniu i interesie (1968).

Głoszone przez

• Theodor Adorno1903–1969
• Jürgen Habermas1929–2026

Spór, w którym strony się minęły?

Ralf Dahrendorf w uwagach o dyskusji tybińskiej (1962) żałował, że brakowało jej intensywności, jakiej wymagałyby rzeczywiste różnice; obaj referenci wydawali się zaskakująco bliscy. Późniejsze badania oddzielają uwarunkowane epoką polemiki od trwałych pytań. Hans-Joachim Dahms (Positivismusstreit, 1994) zrekonstruował, częściowo na podstawie źródeł archiwalnych, wcześniejsze starcia Szkoły Frankfurckiej z Kołem Wiedeńskim na emigracji w latach 30. i 40., a Geoffrey Stokes (2016) wskazuje u Poppera i Habermasa zbieżne argumenty na rzecz „postmetafizycznego uniwersalizmu”.