Zielony wzrost czy degrowth?

Zielony wzrost

Obrońcy zielonego wzrostu twierdzą, że klimatowi szkodzi nie wzrost jako taki, lecz energia kopalna. Od połowy lat dwutysięcznych wiele bogatych krajów obniżyło emisje dwutlenku węgla, podczas gdy ich gospodarki rosły – w osiemnastu rozwiniętych gospodarkach emisje spadały przez dekadę lub dłużej (Corinne Le Quéré i współpracownicy, 2019) – a koszty energii słonecznej, wiatrowej i akumulatorów gwałtownie spadły. Wzrost, w tym ujęciu, płaci za innowacje, państwo opiekuńcze i transformację energetyczną i pozostaje niezbędny dla miliardów ludzi, którzy wciąż żyją w ubóstwie. Autorzy An Ecomodernist Manifesto (2015) i Hannah Ritchie (Not the End of the World, 2024) widzą zadanie w przyspieszeniu rozdzielenia dzięki czystym technologiom i wycenie emisji dwutlenku węgla, a nie w rezygnacji z dobrobytu.

Degrowth

Giorgos Kallis (Degrowth, 2018), Jason Hickel (Less Is More, 2020) i Saito dowodzą, że absolutne oddzielenie zużycia zasobów i emisji od PKB zdarzało się rzadko i jest zdecydowanie zbyt wolne: przy tempie osiągniętym w latach 2013–2019 nawet kraje o wysokich dochodach, które dokonały rozdzielenia, potrzebowałyby ponad 200 lat, by sprowadzić swoje emisje blisko zera (Vogel i Hickel, 2023). Bogate kraje powinny więc zaplanować demokratyczne zmniejszenie przepływu materii i energii – ograniczając szkodliwe sektory, takie jak paliwa kopalne, lotnictwo i szybka moda – i zapewniając dobrostan przez usługi publiczne, krótszy czas pracy i sprawiedliwszy podział bogactwa. Degrowth jest przeznaczony dla gospodarek bogatych, nie biednych. Ekonomista Branko Milanović zarzuca, że zamrożenie światowej produkcji przy jednoczesnym podnoszeniu biednych wymagałoby spadku dochodów w bogatych krajach do stopnia, którego żaden elektorat by nie zaakceptował – jest to forma „myślenia życzeniowego”.

Poza kwestią wzrostu

Trzecia grupa uważa wzrost PKB za złą miarę dla obu stron. Tim Jackson (Prosperity without Growth, „Dobrobyt bez wzrostu”, 2009) dowodzi, że bogate społeczeństwa muszą uniezależnić swój dobrobyt od wzrostu – w pracy, finansach i zabezpieczeniu społecznym – ponieważ nie mogą liczyć na to, że wzrost będzie trwał w granicach ekologicznych. „Obwarzanek” Kate Raworth (Doughnut Economics, 2017) określa cel jako zaspokojenie podstawowych potrzeb wszystkich bez przekraczania granic planety i zaleca bycie „agnostykiem” wobec wzrostu; Jeroen van den Bergh (2011) podobnie opowiada się za „a-wzrostem”, obojętnością wobec PKB. W tym ujęciu spór między wzrostem a degrowth odwraca uwagę od polityk – wyceny emisji dwutlenku węgla, regulacji, inwestycji publicznych – które mogłyby poprzeć obie strony.

Przymus wzrostu

Socjolodzy pytają, dlaczego nowoczesnym społeczeństwom tak trudno przestać rosnąć. Rosa dowodzi, że mogą się one stabilizować tylko dynamicznie: ich instytucje – rynki, państwa opiekuńcze, nauka, kariery – potrzebują nieustannego wzrostu, przyspieszenia i innowacji choćby po to, by zachować status quo, tak że każda przerwa jawi się jako kryzys. Na długo przedtem Karl Polanyi (Wielka transformacja, 1944) opisał, jak gospodarka rynkowa „wyłączona” ze społeczeństwa traktuje ziemię i pracę jako towary i w ten sposób zagraża własnym naturalnym i społecznym podstawom. W tym ujęciu nie wystarczy ani techniczne rozdzielenie, ani apele o umiar: społeczeństwo poza wzrostem potrzebowałoby innych instytucji, które już nie zależą od eskalacji.

Głoszone przez

• Hartmut Rosaur. 1965
• Karl Polanyi1886–1964