AgoraOtwarty plac myśli

Debata

Al-Ghazali i Awerroes: czy filozofia może dowieść tego, co twierdzi?

1095–1180 · Czy filozofowie potrafią dowieść swoich nauk o Bogu, wieczności świata i duszy z pewnością właściwą dowodowi – i czy przyczyny w przyrodzie działają z konieczności, czy też Bóg stwarza każde zdarzenie?

Około 1095 roku al-Ghazali, wówczas nauczyciel w kolegium Nizamijja w Bagdadzie, opublikował „Niespójność filozofów”. Nie atakował ani logiki, ani nauk, lecz roszczenia filozofów z tradycji Awicenny, że dowiedli dwudziestu tez metafizyki i filozofii przyrody; trzy z nich, stwierdził, są równoznaczne z niewiarą. Mniej więcej osiemdziesiąt lat później, około 1180 roku, Ibn Ruszd (Awerroes), sędzia w Sewilli i Kordobie i komentator Arystotelesa, odpowiedział mu punkt po punkcie w „Niespójności niespójności”; w „Rozstrzygającej rozprawie”, napisanej mniej więcej w tym samym czasie, dowodził, że samo prawo islamskie nakazuje uprawianie filozofii. Podejście al-Ghazalego ukształtowało późniejszą teologię muzułmańską, podczas gdy pisma Awerroesa znalazły najszersze grono czytelników po hebrajsku i po łacinie. Ta wymiana jest wciąż czytana jako wzór sporu między rozumem a objawieniem.

Otwórz na mapie gwiazd

Stanowiska

Filozofowie tego nie dowiedli

Al-Ghazali mierzył filozofów ich własną miarą dowodu (burhan) i stwierdził, że ich dowody metafizyczne, na przykład na rzecz świata bez początku, nie wymuszają zgody. Trzy nauki Awicenny – że świat nie ma początku, że Bóg zna rzeczy jednostkowe tylko w sposób ogólny i że dusze po śmierci nie wracają do ciał – przeczą objawieniu; w krótkiej opinii prawnej na końcu księgi uznał tych, którzy głoszą je publicznie, za niewiernych, pozostałe błędy zaliczając do innowacji. W siedemnastej dyskusji zaprzeczył, by związek między tym, co nazywa się przyczyną, a jej skutkiem był konieczny: gdy ogień dotyka bawełny, to Bóg stwarza spalenie, za pośrednictwem aniołów lub bezpośrednio.

Głoszone przez

Zaprzeczać przyczynom to zaprzeczać rozumowi

Awerroes odpowiadał w istocie, że kto zaprzecza przyczynom, zaprzecza intelektowi, skoro wiedza jest poznaniem rzeczy przez ich przyczyny. Wiele zarzutów, dowodził, trafiało w Awicennę, a nie w Arystotelesa. W „Rozstrzygającej rozprawie” utrzymywał, że Prawo nakazuje namysł nad światem – powołując się na wersety takie jak 59:2, który wzywa obdarzonych wzrokiem, by rozważali – a tym, którzy są w stanie za nim podążać, badanie dowodowe; gdy dowód i dosłowny sens Pisma zdają się sobie przeczyć, tekst trzeba interpretować. Ponieważ w takich kwestiach teoretycznych nie ma pewnego konsensusu uczonych, zarzutu niewiary nie da się utrzymać, a w sprawie wieczności świata strony różnią się, jego zdaniem, niemal tylko nazwami.

Głoszone przez

Po sporze

Opowieść, że al-Ghazali położył kres filozofii w islamie, powtarzało od XIX wieku wielu historyków europejskich, wśród nich Ernest Renan; nowsze badania ją odrzucają. Filozofia w tradycji Awicenny trwała dalej na Wschodzie, teraz w obrębie teologii: Fakhr al-Din al-Razi napisał krytyczny komentarz do „Wskazówek i przestróg” Awicenny, a Nasir ad-Din Tusi bronił przed nim Awicenny we własnym komentarzu. Frank Griffel („Al-Ghazali’s Philosophical Theology”, 2009) dowodzi, że sam al-Ghazali przejął wiele z myśli Awicenny i pozostawił otwartą kwestię, czy Bóg stwarza zdarzenia bezpośrednio, czy za pośrednictwem przyczyn wtórnych, tak że siedemnasta dyskusja nie jest po prostu obroną okazjonalizmu.

Głoszone przez

Czytaj dalej

Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora

Otwórz na mapie gwiazd