Debata
Filozofia uniwersytecka a narodowy socjalizm
1933–1945 · Jak dużą odpowiedzialność za narodowy socjalizm ponosi filozofia uniwersytecka?
W 1933 roku Martin Heidegger został wybrany rektorem Uniwersytetu we Fryburgu i wstąpił do NSDAP, Alfred Baeumler otrzymał w Berlinie nową katedrę pedagogiki politycznej, a pedagog Ernst Krieck został rektorem we Frankfurcie – pierwszym narodowosocjalistycznym rektorem niemieckiego uniwersytetu; w tym samym roku do partii wstąpili także Erich Rothacker i Arnold Gehlen. Jednocześnie reżim, na mocy ustawy o przywróceniu zawodowego urzędnictwa z 7 kwietnia 1933 roku i późniejszych środków, wypędzał kolegów z ich stanowisk lub z kraju: spośród 214 nauczycieli akademickich filozofii, których George Leaman naliczył dla lat 1933–45, 40 wyemigrowało do 1940 roku; spośród 174, którzy pozostali, 78 – czyli 45 procent – było członkami partii. Czy była to porażka jednostek wobec reżimu wrogiego myśleniu, czy sprawa samej dyscypliny – i jak filozofia opowiadała potem własną historię – jest przedmiotem sporu od 1945 roku.
Stanowiska
Pseudonauka, nie filozofia
Według tego poglądu to, co reżim oferował jako filozofię – Mit XX wieku Alfreda Rosenberga (1930), pisma Ernsta Kriecka – było ideologią poniżej standardów dyscypliny, a filozofowie brali w tym udział jako jednostki, z ambicji, z przystosowania lub przez błąd. Powojenne relacje szły często dalej, jak odnotowuje George Leaman (1993): prawdziwi filozofowie wyemigrowali albo wycofali się na „emigrację wewnętrzną”, naziści wśród nich byli propagandystami, a inni wstępowali do organizacji partyjnych tylko po to, by chronić rodzinę lub kolegów – Leaman przytacza tu listy Ottona Friedricha Bollnowa i Hansa-Georga Gadamera. Własna relacja Heideggera, napisana w 1945 roku i opublikowana w 1983, przedstawia jego rektorat jako próbę powstrzymania aparatu partyjnego.
Udział pod płaszczykiem nauki
George Leaman (1993), wcześniej członek berlińskiej grupy badawczej Wolfganga Fritza Hauga zajmującej się filozofią w niemieckim faszyzmie (Haug, red., Deutsche Philosophen 1933, 1989; Thomas Laugstien, 1990), prześledził kariery wszystkich 214 nauczycieli akademickich filozofii: spośród 174, którzy nie wyemigrowali, dwie trzecie należały do NSDAP lub jej organizacji wykładowców i nauczycieli, a nikogo, jak podkreśla, nie zmuszano do wstąpienia do partii. Wielu oferowało ruchowi własne filozoficzne uzasadnienia, wśród nich mowa rektorska Heideggera. Emmanuel Faye (2005) widzi w seminariach Heideggera z lat 1933–35 wprowadzenie narodowego socjalizmu do samej filozofii. Gereon Wolters (2004) stwierdził po 1945 roku przeważnie milczenie o postępowaniu kolegów oraz kompromitujące prace po cichu poprawiane w drugich wydaniach.
Ujęcia zniuansowane: wspólny dyskurs kryzysu
Hans Sluga (Heidegger’s Crisis, 1993) dowodzi, że filozofowie przeciwstawnych obozów – konserwatywni spadkobiercy Fichtego, jak i nietzscheańscy „radykałowie”, tacy jak Heidegger – dzielili dyskurs kryzysu, narodu, przywództwa i ładu. Ich zaangażowanie nie było więc po prostu wynikiem indywidualnych decyzji; zarazem jednak, według Slugi, stosunek filozofii do polityki jest historyczny i można go uchwycić tylko w każdym przypadku z osobna. Archiwalne studium Christiana Tilitzkiego (2002) nie znajduje jednolitej filozofii nazistowskiej i stwierdza w obsadzie katedr w 1933 roku mniejszy przełom, niż się zwykle zakłada. Recenzenci oponowali: dla Norberta Kapferera (NZZ) brak jednolitej doktryny nie dowodził rzeczywistego pluralizmu; dla Franka-Rutgera Hausmanna (SZ) akta pomijają niespisane powody, a koledzy, których to nie dotknęło, przyjmowali wypędzenia bez komentarza lub z aprobatą.
Czytaj dalej
- Martin Heidegger (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
- George Leaman: Heidegger im Kontext. Gesamtüberblick zum NS-Engagement der Universitätsphilosophen (Argument-Verlag, 1993; full text in the Argument archive; po niemiecku)
- Lee Kerckhove: review of Hans Sluga, Heidegger’s Crisis: Philosophy and Politics in Nazi Germany (Auslegung 20/2, 1995)
- Christian Tilitzki: Die deutsche Universitätsphilosophie in der Weimarer Republik und im Dritten Reich – Rezensionen in FAZ, NZZ, SZ und Zeit (Perlentaucher; po niemiecku)
- Gereon Wolters: Vertuschung, Anklage, Rechtfertigung. Impromptus zum Rückblick der deutschen Philosophie auf das „Dritte Reich“ (Bonn University Press, 2004) – Perlentaucher (po niemiecku)
Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora