AgoraOtwarty plac myśli

Debata

Tomasz z Akwinu i Siger z Brabancji: jeden intelekt dla wszystkich?

1270–1277 · Czy każdy człowiek myśli własnym intelektem, czy też istnieje, jak Awerroes odczytywał Arystotelesa, jeden intelekt dla wszystkich – i czy filozofowi wolno iść za argumentem aż do wniosków sprzecznych z wiarą?

W latach 60. XIII wieku niektórzy mistrzowie wydziału sztuk w Paryżu, przede wszystkim Siger z Brabancji, czytali „O duszy” Arystotelesa z komentarzem Awerroesa: intelekt, który ujmuje prawdy powszechne, jest jeden i oddzielony dla wszystkich ludzi i łączy się z każdym człowiekiem tylko w akcie myślenia. Jeśli tak, zdawało się, że nie ma osobowej nieśmiertelności ani indywidualnej zasługi. Bonawentura przestrzegał przed takimi naukami w kazaniach od 1267 roku; w 1270 roku Tomasz z Akwinu odpowiedział traktatem „O jedności intelektu przeciw awerroistom”. 10 grudnia 1270 roku biskup Paryża Étienne Tempier potępił trzynaście tez, z których pierwsza głosiła, że istnieje jeden intelekt dla wszystkich; 7 marca 1277 roku potępił 219. Spór wciąż stawia pytanie, jak wolna może być filozofia we wspólnocie wiary.

Otwórz na mapie gwiazd

Stanowiska

Arystoteles czytany z Awerroesem

W „Pytaniach do trzeciej księgi «O duszy»” (koniec lat 60. XIII wieku) Siger dowodził, że intelekt jest oddzielony i wieczny i łączy się z ciałem tylko w swoim działaniu, formą ciała zaś jest dusza zmysłowa. Pod naciskiem argumentów Tomasza zrewidował ten pogląd. W traktacie „O duszy intelektualnej” (początek lat 70. XIII wieku) oświadczył, że postępując jako filozof, pyta, co mieli na myśli filozofowie, a nie, co jest prawdą; przyznał, że długo miał wątpliwości zarówno co do tego, co rozum naturalny powinien tu utrzymywać, jak i co do tego, co myślał Arystoteles, i wywnioskował, że w takiej wątpliwości trzeba trzymać się wiary, która przewyższa wszelki rozum ludzki.

Głoszone przez

Ten człowiek myśli

Tomasz zwalczał awerroistów argumentami samych filozofów, a nie, jak mówił, naukami wiary. Czytając Arystotelesa wraz z jego greckimi i arabskimi komentatorami, zaprzeczał, by jeden intelekt był nauką Arystotelesa, i nazwał Awerroesa nie tyle perypatetykiem, ile kazicielem filozofii perypatetyckiej. Jego centralny argument wychodzi od doświadczenia: „ten oto jednostkowy człowiek myśli” (hic homo singularis intelligit). Gdyby intelekt był oddzieloną substancją jedynie powiązaną z naszymi wyobrażeniami, człowiek myślałby nie bardziej, niż ściana widzi, gdy widziany jest jej kolor. Intelekt musi więc być władzą duszy, która jest formą każdego ludzkiego ciała. Tomasz zakończył wezwaniem przeciwników, by odpowiedzieli na piśmie, zamiast mówić po kątach przed chłopcami.

Głoszone przez

Wyrok biskupa – i co oznaczał

Bonawentura przestrzegał w swoich paryskich kazaniach z lat 1267–73 przed mistrzami, którzy nauczali o wieczności świata i jednym intelekcie dla wszystkich. Prolog Tempiera z 1277 roku zarzucał niektórym mistrzom, że uważają pewne rzeczy za prawdziwe według filozofii, lecz nie według wiary katolickiej, „jak gdyby istniały dwie przeciwne prawdy”; historycy są dziś zgodni, że żaden autor średniowieczny nie głosił takiej „podwójnej prawdy”. Siger został w 1276 roku wezwany przed inkwizytora Francji i zmarł w Orvieto na początku lat 80. XIII wieku; Dante umieścił go w raju obok Tomasza. Pierre Duhem widział w roku 1277 narodziny nowożytnej nauki; żaden historyk nauki nie przyjmuje dziś tego w pełni, a to, czy potępienie było wymierzone także w Tomasza, pozostaje przedmiotem sporu (John Wippel kontra Roland Hissette).

Głoszone przez

Czytaj dalej

Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora

Otwórz na mapie gwiazd