Czy jesteśmy wolni? Wolna wola w epoce neurobiologii

Życie bez wolnej woli

Spinoza twierdził, że ludzie uważają się za wolnych, ponieważ są świadomi swoich pragnień, lecz nie znają ich przyczyn; kamień wprawiony w ruch, pisał, sądziłby, że porusza się z własnej woli, gdyby potrafił myśleć. „Podstawowy argument” Galena Strawsona (1994) dodaje, że aby naprawdę odpowiadać za to, co robimy, musielibyśmy odpowiadać za to, jacy jesteśmy – być przyczyną samych siebie, czym nic być nie może, niezależnie od tego, czy determinizm jest prawdziwy. Derk Pereboom (Living Without Free Will, 2001) i Gregg Caruso wnioskują, że nikt nie zasługuje na naganę ani karę w podstawowym sensie, w którym cierpienie byłoby sprawiedliwe. Społeczeństwo nie zostaje przez to bez ochrony: tak jak możemy poddać kwarantannie nosicieli choroby, której nie są winni, możemy ograniczać wolność niebezpiecznych sprawców, lecz nie bardziej, niż wymaga bezpieczeństwo; „model zdrowia publicznego i kwarantanny” Caruso (2021) na pierwszym miejscu stawia zapobieganie i społeczne przyczyny przestępczości. Sapolsky prześledza każde działanie wstecz przez mózg, hormony, dzieciństwo, geny i kulturę – z których żadne nie zostało wybrane.

Głoszone przez

• Baruch Spinoza1632–1677

Wolność w obrębie przyczynowości

Kompatybiliści twierdzą, że wolność polega na działaniu zgodnie z własnymi motywami, bez przymusu, a nie na byciu wolnym od przyczyn. Chryzyp porównywał działającego do walca, który po popchnięciu toczy się zgodnie z własnym kształtem; Hobbes definiował wolność jako brak zewnętrznych przeszkód, a dla Hume’a jest ona „mocą działania lub niedziałania zgodnie z postanowieniami woli”, która przysługuje każdemu, „kto nie jest więźniem i w kajdanach”. Przypadki Frankfurta (1969) opisują kogoś, kto decyduje samodzielnie, podczas gdy ukryty interweniujący jest gotów i tak sprawić, by ten działał; nie mógłby postąpić inaczej, a mimo to jest odpowiedzialny. W 1971 roku Frankfurt umiejscowił wolną wolę w naszej zdolności do aprobowania lub odrzucania własnych pragnień – niechętnemu narkomanowi jej brakuje. Dennett dowodził, że ewolucja dała nam te odmiany wolnej woli, „które warto chcieć”: zdolności do namysłu, przewidywania i reagowania na racje; w Just Deserts (2021) bronił, wbrew Caruso, wzajemnego pociągania się do odpowiedzialności. Po niemiecku klasyczną postać temu poglądowi nadał Das Handwerk der Freiheit (2001) Petera Bieriego.

Głoszone przez

• Chryzypok. 279–206 p.n.e.
• Thomas Hobbes1588–1679
• David Hume1711–1776
• Harry Frankfurt1929–2023
• Daniel Dennett1942–2024

Odpowiedzialność jako praktyka ludzka

„Freedom and Resentment” (1962) P. F. Strawsona wychodzi nie od determinizmu, lecz od postaw, które składają się na nasze wzajemne relacje – urazy, wdzięczności, oburzenia, miłości. Zawieszamy je, gdy ktoś działał przez przypadek lub pod przymusem, a wobec małych dzieci czy ciężko chorych psychicznie przyjmujemy postawę „obiektywną”. Ogólna teza o przyczynowości nie wykazałaby, że wszyscy są w takim stanie, a całkowite porzucenie tych postaw nie jest dla nas realną możliwością: ich ramy, pisał Strawson, są „dane wraz z faktem istnienia społeczeństwa ludzkiego” i nie wymagają zewnętrznego uzasadnienia ani go nie dopuszczają. W podobnym duchu Habermas (2004) dowodził wbrew Singerowi i Rothowi, że perspektywy uczestników, którzy nawzajem podają sobie racje, nie da się zastąpić perspektywą obserwatora właściwą badaniom nad mózgiem. Krytycy wątpią, by postawy rozstrzygały o tym, na co ludzie zasługują: Gary Watson (1987) wskazał na Roberta Harrisa, mordercę, którego okrucieństwo budzi oburzenie – dopóki nie dowiemy się o przemocy, jakiej doznał w dzieciństwie.

Głoszone przez

• Peter Frederick Strawson1919–2006
• Jürgen Habermas1929–2026

Naprawdę otwarte alternatywy

Libertarianie – w sensie metafizycznym, nie politycznym – uważają, że wolność wymaga rzeczywiście otwartej przyszłości i jest niezgodna z determinizmem. Kant uznawał nasze czyny, jako zjawiska w przyrodzie, za w pełni zdeterminowane, lecz twierdził, że jako istoty rozumne musimy myśleć o sobie jako o wolnych: ponieważ wiemy, co powinniśmy czynić, sądzimy, że możemy – „wola wolna i wola podlegająca prawom moralnym to jedno i to samo”. Reid przypisywał działającym „moc czynną” powodowania własnych czynów; James nazwał kompatybilizm – „miękki determinizm” – „bagnem wykrętów”, a Sartre twierdził, że jesteśmy „skazani na wolność”. „Argument z konsekwencji” Petera van Inwagena (1983) nadaje temu poglądowi nowoczesną postać: jeśli determinizm jest prawdziwy, nasze czyny wynikają z praw przyrody i dalekiej przeszłości, a od nas nie zależy ani jedno, ani drugie. Robert Kane umieszcza wolność w „czynach kształtujących siebie”, w których niedeterminizm w mózgu pozostawia otwarty trudny wybór; Timothy O’Connor broni przyczynowości podmiotowej, w której sama osoba jest przyczyną. Krytycy odpowiadają, że indeterminizm dodaje przypadek, a nie kontrolę.

Głoszone przez

• Immanuel Kant1724–1804
• Thomas Reid1710–1796
• William James1842–1910
• Jean-Paul Sartre1905–1980

Sprawczość jako zdolność biologiczna

Niektórzy neurobiolodzy odpowiadają sceptykom na ich własnym gruncie. Eksperymenty w stylu Libeta, zauważają, dotyczyły dowolnych ruchów, przy których nic nie było stawką. Schurger i współpracownicy (2012) zamodelowali potencjał gotowości jako losowy szum neuronalny narastający do progu; Uri Maoz, Liad Mudrik i współpracownicy (2019) stwierdzili go przed dowolnymi wyborami, ale nie przed przemyślanymi decyzjami o darowiznach; a badanie grupy Johna-Dylana Haynesa w Berlinie (2016) wykazało, że ludzie mogą jeszcze anulować ruch aż do około 200 milisekund przed jego rozpoczęciem. Kevin Mitchell (Free Agents, 2023) dowodzi, że pytanie należy do biologii, a nie do fizyki: istoty żywe są podmiotami sprawczymi działającymi we własnym imieniu, układy nerwowe wyewoluowały, by modelować świat i wybierać działania według tego, co znaczą dla organizmu, a ponieważ fizyka nie przesądza przyszłości w każdym szczególe, to cele, przekonania i racje organizmu rozstrzygają o tym, co on robi. Wolność w tym ujęciu jest realna, lecz ograniczona – i można ją wzmacniać lub podważać.