Prawa dla zwierząt?

Równe uwzględnianie bez praw

Bentham, który nazywał prawa naturalne „nonsensem na szczudłach”, pytał o zwierzęta nie o to, czy potrafią rozumować lub mówić, lecz: „Czy potrafią cierpieć?” Singer idzie za nim (Animal Liberation, 1975; Animal Liberation Now, 2023): moralnie liczą się nie prawa, lecz interesy, a interes istoty w niecierpieniu zasługuje na tę samą wagę co podobny interes każdej innej istoty. Język praw jest, jak pisze, „wygodnym politycznym skrótem”, ale racje za zmianą naszego traktowania zwierząt od niego nie zależą. Ten pogląd tnie w obie strony. Potępia większość tego, co dziś robimy zwierzętom, bo ich cierpienie waży więcej niż nasz zysk; ale niczego nie wyklucza z góry, bez względu na skutki, a bezbolesne zabicie zwierzęcia jest dla Singera trudniejszą kwestią niż zadawanie mu cierpienia, bo u istot bez poczucia własnej przyszłości może ważyć mniej.

Głoszone przez

• Jeremy Bentham1748–1832
• Peter Singerur. 1946

Prawa przeciw wszelkiemu wykorzystywaniu

Regan odpowiada Singerowi wprost (The Case for Animal Rights, 1983): utylitaryzm traktuje jednostki jak zwykłe pojemniki na przyjemność i ból, których stratę można zrównoważyć zyskami gdzie indziej. Każdy „podmiot-życia” – istota mająca przekonania, pragnienia, pamięć, poczucie własnej przyszłości i dobrostan, który ma dla niej znaczenie – ma natomiast własną wartość wewnętrzną, równą i niezależną od swojej użyteczności dla innych, a wraz z nią prawo do traktowania z szacunkiem, przede wszystkim do tego, by nie doznawać krzywdy dla korzyści innych. Psychicznie zdrowe ssaki w wieku co najmniej roku są przypadkami oczywistymi, prawdopodobnie także wiele innych zwierząt. Wynika z tego nie reforma, lecz zniesienie: komercyjnej hodowli zwierząt, szkodliwych eksperymentów, polowań i chwytania w pułapki dla sportu i handlu. Prawnik Gary Francione ujmuje tę myśl w kategoriach prawa (Animals, Property, and the Law, 1995; Introduction to Animal Rights, 2000): dopóki zwierzęta są własnością, konflikty z interesami ich właścicieli rozstrzyga się na ich niekorzyść; wszystkie czujące istoty potrzebują zatem jednego prawa – by nie być traktowanymi jako własność – a dla jednostek konsekwentną odpowiedzią jest weganizm.

Głoszone przez

• Tom Regan1938–2017

Cele same w sobie

Korsgaard, kantystka, dowodzi wbrew poglądowi samego Kanta, że obowiązki mamy tylko wobec istot rozumnych (Fellow Creatures, 2018). Rozróżnia dwa sensy, w jakich istota może być celem samym w sobie. W sensie czynnym są nim tylko istoty rozumne, bo tylko one mogą nadawać prawa sobie i sobie nawzajem; w sensie biernym jest nim każda istota mająca własne dobro, bo jej dobro trzeba uznać za dobre bezwzględnie – za rację dla wszystkich, nie tylko dla niej samej. Ceniąc siebie jako cele, cenimy siebie także jako istoty ożywione, dla których sprawy mogą układać się dobrze lub źle, a to dzielimy z innymi zwierzętami. Zwierzęta nie mogą uczestniczyć w prawodawstwie moralnym, lecz my musimy stanowić prawa, mając na względzie ich dobro: to, co im jesteśmy winni, jesteśmy winni im samym, a nie tylko sobie. Traktowanie ich wyłącznie jako środków, na przykład przez hodowanie i zabijanie ich po to, by je zjeść, narusza to roszczenie.

Głoszone przez

• Christine Korsgaardur. 1952

Sprawiedliwość i zdolności

Nussbaum traktuje tę kwestię jako sprawę sprawiedliwości, a nie współczucia (Frontiers of Justice, 2006; Justice for Animals, 2023). Teorie umowy społecznej, także teoria Rawlsa, nie są do tego zdolne, bo obejmują tylko tych, którzy mogą być stroną umowy. W podejściu opartym na zdolnościach natomiast każde czujące zwierzę ma własną godność i uprawnienie do realnej szansy rozkwitu zgodnie z formą życia swojego gatunku – do poruszania się, zabawy, tworzenia więzi, używania zmysłów i wolności od bólu. Te uprawnienia są prawami w pełnym sensie: prawo i polityka powinny je zabezpieczać, a ludzcy przedstawiciele mówić w imieniu zwierząt, tak jak inni mówią w imieniu małych dzieci. Ponieważ zdolności różnią się między gatunkami, różnią się też prawa; a ponieważ działalność człowieka kształtuje dziś także życie dzikich zwierząt, obowiązki sprawiedliwości sięgają również ich.

Głoszone przez

• Martha Nussbaumur. 1947

Prawa polityczne: współobywatele, suwereni, rezydenci

Sue Donaldson i Will Kymlicka (Zoopolis, 2011) przyjmują podstawowe prawa negatywne teorii praw zwierząt – by nie być zabijanym, torturowanym, zamykanym ani posiadanym – ale zarzucają jej, że mówi zbyt mało o różnych relacjach między ludźmi a zwierzętami. Proponują teorię polityczną wzorowaną na obywatelstwie. Zwierzęta udomowione, które ludzie wprowadzili hodowlą do swoich społeczeństw, powinny być współobywatelami, których interesy liczą się przy ustalaniu wspólnych reguł, a ludzie interpretowaliby ich preferencje; dzikie zwierzęta tworzą suwerenne wspólnoty na własnych terytoriach, którym należy się nieingerencja i uczciwe warunki tam, gdzie działalność człowieka na nie wpływa; zaś zwierzęta „liminalne”, takie jak gołębie, szczury czy miejskie lisy, które żyją wśród nas, nie będąc udomowione, są rezydentami z pewnym prawem pobytu, ale mniejszymi wzajemnymi zobowiązaniami. W tym ujęciu to, co jesteśmy winni zwierzętom, zależy nie tylko od tego, co potrafią odczuwać i robić, lecz także od relacji, w jakich z nimi pozostajemy.

Obowiązki w odniesieniu do zwierząt, nie prawa

Kant utrzymywał, że obowiązki mamy tylko wobec istot, które mogą same siebie zobowiązywać prawem moralnym. Okrucieństwo wobec zwierząt pozostaje zakazane, ale jako obowiązek wobec samych siebie: przytępia ono współczucie dla ich cierpienia i osłabia w ten sposób naturalną dyspozycję, która służy moralności w stosunkach z innymi ludźmi (Metafizyka moralności, 1797, § 17). Kontraktualiści nadają temu nowoczesną postać. Według Petera Carruthersa (The Animals Issue, 1992) prawa moralne wynikają z reguł, na które mogłyby się zgodzić rozumne podmioty działania; zwierzęta nie mogą uczestniczyć w takim porozumieniu, więc nie mają praw, choć okrucieństwo pozostaje złe jako wyraz złego charakteru. Carl Cohen dowodził w New England Journal of Medicine (1986), że prawa istnieją tylko we wspólnocie istot zdolnych do zgłaszania wobec siebie roszczeń moralnych, przyznając zarazem, że mamy obowiązek nie zadawać zwierzętom bezsensownego cierpienia. Zwykłym zarzutem jest argument z „przypadków marginalnych”: jak według takich poglądów niemowlęta lub osoby z ciężkimi niepełnosprawnościami poznawczymi mogą mieć prawa? Obrońcy odpowiadają, że prawa przysługują istotom gatunku, którego członkowie zwykle mają te zdolności, albo że to nasze relacje z tymi ludźmi nadają im ich status; krytycy widzą w obu odpowiedziach mimo wszystko odwołanie do przynależności gatunkowej.

Głoszone przez

• Immanuel Kant1724–1804