Eksperymenty na zwierzętach

Obrona przez korzyść medyczną

Klasyczne współczesne uzasadnienie przedstawił filozof Carl Cohen w New England Journal of Medicine (1986). Zwierzęta nie mają praw, dowodził, bo prawa powstają tylko między istotami zdolnymi do zgłaszania wobec siebie roszczeń moralnych; mamy wprawdzie obowiązek nie zadawać im niepotrzebnego bólu, ale badania, które łagodzą ludzkie choroby, nie są niepotrzebne. Także bilans skutków przemawia na ich korzyść: insulina, szczepionki przeciw polio, antybiotyki takie jak penicylina i wiele technik chirurgicznych zostały opracowane lub przetestowane z pomocą zwierząt, a większość organów regulacyjnych wciąż wymaga, by nowe leki testować na zwierzętach, zanim otrzymają je ludzie. Cohen bronił też tego, co Singer nazywa gatunkizmem: przypisywanie większej wagi interesom ludzi nie jest uprzedzeniem, lecz czymś „niezbędnym dla słusznego postępowania”. Wcześniejsi obrońcy wyciągali węższy wniosek. Bentham nie widział sprzeciwu wobec bolesnych eksperymentów na zwierzętach, „gdy eksperyment ma określony cel, korzystny dla ludzkości, i dobre widoki na jego osiągnięcie” (1825), a Darwin, który popierał ustawowe ograniczenie wiwisekcji, pisał w 1881 roku, że kto hamuje postęp fizjologii, „popełnia zbrodnię przeciw ludzkości”.

Głoszone przez

• Jeremy Bentham1748–1832
• Karol Darwin1809–1882

Zastąpić, ograniczyć, udoskonalić

Już Kant uważał, że bolesne doświadczenia fizyczne „dla samej spekulacji, gdy cel można by osiągnąć także bez nich, są godne wstrętu” (Metafizyka moralności, 1797, § 17). Zoolog William Russell i mikrobiolog Rex Burch uczynili z takiej myśli program (The Principles of Humane Experimental Technique, 1959): zastępować zwierzęta innymi metodami wszędzie, gdzie to możliwe, ograniczać ich liczbę do minimum potrzebnego dla rzetelnego wyniku i udoskonalać procedury tak, by powodowały jak najmniej bólu i stresu. Zasada „3R” leży dziś u podstaw przepisów i wytycznych w wielu krajach, w tym dyrektywy UE 2010/63/UE, która wymaga ponadto zezwolenia na każdy projekt i klasyfikacji każdej procedury według stopnia dotkliwości. W tym samym duchu UE stopniowo zakazała testowania kosmetyków na zwierzętach, czego zwieńczeniem był zakaz wprowadzania do obrotu w 2013 roku, a w Stanach Zjednoczonych FDA Modernization Act 2.0 (2022) zniósł ustawowy wymóg testowania nowych leków na zwierzętach. Stanowisko to jest pragmatyczne: przyjmuje, że niektóre eksperymenty są wciąż potrzebne, ale traktuje każdy z nich jako koszt, który trzeba uzasadnić i jak najszybciej wyeliminować. Krytyka płynie z obu stron – od badaczy, którzy obawiają się, że analizy szkód i korzyści hamują badania podstawowe, których wartości nie da się poznać z góry, i od obrońców zwierząt, którzy zarzucają, że 3R regulują wykorzystywanie zwierząt, nie kwestionując go.

Głoszone przez

• Immanuel Kant1724–1804

Argument z nakładania się gatunków

Singer stawia eksperymentatorom pytanie o spójność (Animal Liberation, 1975): czy byliby gotowi przeprowadzić swój eksperyment na osieroconym ludzkim niemowlęciu z ciężkim i nieodwracalnym uszkodzeniem mózgu, gdyby był to jedyny sposób uratowania wielu istnień? Jeśli nie, a są gotowi użyć małpy lub psa co najmniej tak samo świadomego i zdolnego do cierpienia, ich wybór opiera się wyłącznie na gatunku. Ponieważ niektórzy ludzie nie mają większych zdolności niż niektóre zwierzęta, każde kryterium, które wyłącza wszystkie zwierzęta z równego uwzględniania, wyłącza także niektórych ludzi albo sprowadza się do przynależności gatunkowej. Długo nazywano to argumentem z „przypadków marginalnych”; za Oscarem Hortą (2014) mówi się dziś często o argumencie z nakładania się gatunków. Wniosek Singera nie jest bezwzględnym zakazem: eksperyment, który naprawdę uratowałby wiele istnień, mógłby być usprawiedliwiony – ale wtedy, zgodnie z tym samym rozumowaniem, mógłby nim być również eksperyment na człowieku o porównywalnych zdolnościach. Eksperymenty, których nikt nie uznałby za usprawiedliwione na takim człowieku, a zalicza on do nich większość dziś prowadzonych, nie są usprawiedliwione także na zwierzętach.

Głoszone przez

• Peter Singerur. 1946

Żadnego szkodliwego wykorzystania, bez względu na korzyść

Dla Regana wielkość korzyści nie rozstrzyga sprawy (The Case for Animal Rights, 1983). Zwierzęta laboratoryjne są podmiotami-życia z prawem do tego, by nie doznawać krzywdy dla dobra innych; używanie ich jako środków dla ludzkiego zdrowia traktuje ich wartość tak, jakby polegała na ich użyteczności, czego nie zaakceptowalibyśmy w przypadku żadnego człowieka poddawanego badaniom. Stanowisko praw domaga się zatem nie lepszych warunków w laboratoriach, lecz całkowitego zniesienia szkodliwych badań na zwierzętach – „nie większych klatek, lecz pustych” – nawet tam, gdzie mogłyby przynieść wielkie korzyści. Jego obrońcy przyjmują tę cenę: część wiedzy przyjdzie później albo wcale. Porównują to z zakazem eksperymentów na ludziach bez ich zgody, który również spowalnia badania, a którego prawie nikt nie uważa dziś za zbyt wysoką cenę.

Głoszone przez

• Tom Regan1938–2017

Słabe prognozy? Przekładalność i alternatywy

Kolejny argument jest empiryczny: eksperymenty na zwierzętach są nie tylko kosztowne etycznie, lecz często słabo przewidują to, co dzieje się u ludzi. Około dziewięciu na dziesięć leków, które wchodzą do badań klinicznych, ponosi tam porażkę, najczęściej dlatego, że okazują się nieskuteczne lub zbyt toksyczne, choć przeszły testy na zwierzętach (Sun i współpracownicy, 2022); przegląd przeglądów Benjamina Ineichena i współpracowników (2024) wykazał, że mniej więcej połowa terapii testowanych na zwierzętach przeszła do badań na ludziach, ale zatwierdzono tylko 5 procent. Obrońcy badań na zwierzętach zwracają uwagę, że ten sam przegląd wykazał 86-procentową zgodność pozytywnych wyników badań na zwierzętach i na ludziach oraz że porażki mają też inne przyczyny, wśród nich źle zaprojektowane badania po obu stronach. Tymczasem metody bez zwierząt szybko się rozwijają – hodowle ludzkich komórek, organoidy i „narządy na chipie”, modele komputerowe i lepsze wykorzystanie danych o ludziach – a w 2025 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) ogłosiła plan stopniowego znoszenia wymogu testów na zwierzętach, poczynając od przeciwciał monoklonalnych. Zwolennicy widzą szansę na badania zarazem bardziej humanitarne i bardziej miarodajne dla ludzi; sceptycy podkreślają, że skutków dla całego organizmu, na przykład dla układu odpornościowego czy w ciąży, nie da się jeszcze rzetelnie badać bez zwierząt.