Wolność słowa i jej granice

Swobodna wymiana idei

O wolności Milla (1859) przedstawia klasyczny argument. Uciszona opinia może być prawdziwa; nawet fałszywa zwykle zawiera cząstkę prawdy; a przyjęta prawda, której nigdy nie kwestionowano, staje się „martwym dogmatem”, wyznawanym bez rozumienia. Mill obawiał się więcej niż cenzury państwowej: nawiązując do ostrzeżenia Tocqueville’a przed „tyranią większości”, twierdził, że potrzebna jest ochrona także „przed tyranią panującej opinii i uczucia”. Tylko krzywda wyrządzona innym uzasadnia przymus, a sama obraza krzywdą nie jest. Dzisiejsi krytycy „cancel culture” i libertarianie obywatelscy, tacy jak Nadine Strossen (HATE, 2018), argumentują w tej tradycji, że odpowiedzią na złą mowę jest więcej mowy, a nie kara czy wykluczenie.

Głoszone przez

• John Stuart Mill1806–1873
• Alexis de Tocqueville1805–1859

Godność i krzywda mowy nienawiści

Jeremy Waldron (The Harm in Hate Speech, 2012) twierdzi, że debatę błędnie ujmuje się jako spór o obrazę. Mowa nienawiści – ulotki, plakaty i wpisy, które przedstawiają grupę jako szkodniki lub przestępców – godzi w dobro publiczne: zapewnienie, którego potrzebuje każdy członek społeczeństwa, że będzie traktowany jako równy i będzie mógł żyć bez strachu. Prawa przeciw zniesławianiu grup, jakie ma większość demokracji europejskich, chronią tę godność; wymierzone są w widoczne, trwałe szpecenie środowiska społecznego, a nie w poglądy jako takie. Ronald Dworkin zarzucał, że takie prawa podważają legitymację demokratyczną: prawa mogą sprawiedliwie wiązać obywateli tylko wtedy, gdy każdemu, także ludziom o nienawistnych poglądach, pozwolono wypowiedzieć się przeciwko nim.

Mowa, która podporządkowuje i ucisza

MacKinnon (Only Words, 1993) twierdzi, że niektóre wypowiedzi nie są jedynie wyrażaniem idei, lecz czynem: pornografia i molestowanie, jej zdaniem, podporządkowują kobiety, a więc podlegają prawu równości, nie tylko prawu wolności słowa. Rae Langton (1993) oparła ten argument na teorii aktów mowy: słowa mogą szeregować ludzi w hierarchii i uprawomocniać dyskryminację oraz mogą „uciszać” innych, uniemożliwiając, by ich wypowiedzi zostały uznane za to, czym mają być – jak wtedy, gdy odmowa kobiety nie jest brana za odmowę. Judith Butler (Excitable Speech, 1997) podziela niepokój o mowę raniącą, ale odrzuca środek zaradczy: prawa przeciw niej oddają państwu władzę, którą często stosowało ono wobec mniejszości, podczas gdy słowa można przeznaczyć na nowo i zwrócić przeciw tym, którzy nimi ranią.

Głoszone przez

• Catharine MacKinnonur. 1946

Granice tolerancji

Popper sformułował w 1945 roku „paradoks tolerancji”: „Nieograniczona tolerancja musi prowadzić do zniknięcia tolerancji.” Społeczeństwo tolerancyjne może więc rościć sobie prawo do tłumienia nietolerancyjnych – ale, dodawał Popper, dopóki można im przeciwstawić racjonalne argumenty i trzymać ich w ryzach opinią publiczną, tłumienie byłoby w najwyższym stopniu nierozsądne; prawo to obowiązuje, gdy odmawiają argumentacji i odpowiadają przemocą. „Tolerancja represywna” Marcusego (1965) idzie znacznie dalej: w społeczeństwie ukształtowanym przez nierówną władzę neutralna tolerancja chroni status quo, a „tolerancja wyzwalająca” oznaczałaby nietolerancję wobec ruchów prawicowych i tolerancję wobec ruchów lewicowych. Krytycy liberalni zarzucają, że daje to każdemu, kto twierdzi, że zna kierunek historii, władzę decydowania, kto może mówić – a to właśnie ta władza, której wolność słowa ma odmawiać komukolwiek.

Głoszone przez

• Karl Popper1902–1994
• Herbert Marcuse1898–1979

Wolność akademicka to nie wolność słowa

Robert Post (Democracy, Expertise, and Academic Freedom, 2012) twierdzi, że wolność akademicka chroni coś innego niż równe prawo każdej opinii do bycia wysłuchaną: swobodę uczonych w dążeniu do wiedzy według zawodowych standardów ich dyscyplin, niezależnie od rządów, darczyńców i władz uczelni. Uniwersytet musi oceniać, szeregować i wykluczać idee – w zatrudnianiu, ocenianiu i recenzji naukowej – i to jest jego zadanie, a nie cenzura; zagraża mu presja polityczna, z którejkolwiek strony, zajmująca miejsce osądu naukowego. Weber ostrzegał już w „Nauce jako zawodzie i powołaniu” (wykład z 1917 roku), że sala wykładowa nie jest miejscem na polityczne prorokowanie, skoro studenci muszą tam milczeć. Krytycy odpowiadają, że standardy dyscyplin mogą same stwardnieć w ortodoksję, tak że dysydenci w obrębie dziedziny potrzebują szerszej ochrony, której bronił Mill.

Głoszone przez

• Max Weber1864–1920