Debata
Carnap, Heidegger i nicość
1932 · Czy logiczna analiza języka może wykazać, że pytania metafizyczne, takie jak Heideggerowskie pytanie o nicość, są pozbawione sensu – czy też zakłada ona to, co powinna dopiero zbadać?
W wykładzie inauguracyjnym we Fryburgu 24 lipca 1929 roku, „Czym jest metafizyka?”, Heidegger pytał o nicość, która, jak twierdził, odsłania się w trwodze. Rudolf Carnap z Koła Wiedeńskiego, który kilka miesięcy wcześniej spotkał Heideggera w Davos, uczynił zdania z tego wykładu głównymi przykładami w artykule „Überwindung der Metaphysik durch logische Analyse der Sprache” (Przezwyciężenie metafizyki przez logiczną analizę języka; Erkenntnis 2, 1931/32). Wymiana ta stała się punktem odniesienia dla późniejszego podziału na filozofię analityczną i kontynentalną oraz dla pytania, co filozofia może sensownie powiedzieć.
Stanowiska
Pseudozdania
Carnap dowodzi, że zdanie ma sens tylko wtedy, gdy można powiedzieć, w jakich warunkach jest prawdziwe – jak można by je zweryfikować; rzekome zdania metafizyki nie są więc fałszywe, lecz pozbawione sensu – są „pseudozdaniami”. W zdaniu „Das Nichts selbst nichtet” (dosłownie: nicość sama nicestwi) słowo „nic” (Nichts), które w języku logicznie poprawnym jedynie zaprzecza twierdzeniu o istnieniu, zostaje użyte jako nazwa przedmiotu, a czasownik „nicestwić” nie ma żadnego znaczenia. Carnap nie lekceważył jednak tego, co takie zdania wyrażają: metafizyka, pisał, służy wyrażaniu postawy wobec życia (Lebensgefühl), którą adekwatnie wyraża sztuka – metafizycy są muzykami pozbawionymi zdolności muzycznych.
Głoszone przez
- Rudolf Carnap1891–1970
Logika nie rozstrzyga tego pytania
Heidegger przewidział ten zarzut już w samym wykładzie: według reguł logiki pytanie o nicość wydaje się niedorzeczne, bo traktuje nicość jako coś, co „jest”. Jeśli jednak nicość jest źródłowsza niż przeczenie, intelekt nie może o niej rozstrzygać: sama idea logiki, pisał, rozpada się w wirze bardziej źródłowego pytania. Heidegger nie opublikował wówczas bezpośredniej odpowiedzi Carnapowi. W posłowiu z 1943 roku odrzucił zarzut, że wykład przeciwstawia się „logice” na rzecz samego uczucia: ścisłe myślenie, pisał, nigdy nie jest myśleniem najbardziej rygorystycznym. W wykładzie Wprowadzenie do metafizyki (1935) i w notatkach z 1964 roku traktował stanowisko Carnapa jako skrajne przeciwieństwo własnego.
Głoszone przez
- Martin Heidegger1889–1976
Po zasadzie weryfikacji
Kryterium sensowności Carnapa nie przetrwało w ścisłej postaci. Popper (Logika odkrycia naukowego, 1934) zarzucił, że również powszechnych praw przyrody nie da się zweryfikować, i zaproponował falsyfikowalność jako kryterium oddzielające naukę od nienauki, a nie sens od nonsensu: idee metafizyczne mogą być sensowne, a nawet płodne. Sam Carnap wkrótce osłabił kryterium do częściowej sprawdzalności, a Quine („Dwa dogmaty empiryzmu”, 1951) zaatakował rozróżnienie analityczne–syntetyczne, na którym opierał się ten program. Tam, gdzie Michael Friedman (2000) widzi poważną wymianę między dwoma spadkobiercami neokantyzmu, Christian Damböck (2022) podkreśla jej stronę polityczną: obaj podzielali pogląd Webera, że wartości leżą poza zasięgiem naukowego uzasadnienia, lecz antymetafizyka Carnapa służyła naukowemu światopoglądowi, który miał przeniknąć całe życie, a metafizyka Heideggera – wrogiej mu „metapolityce”.
Głoszone przez
- Karl Popper1902–1994
- Willard Van Orman Quine1908–2000
Czytaj dalej
- Rudolf Carnap: Überwindung der Metaphysik durch logische Analyse der Sprache, Erkenntnis 2 (1931) (po niemiecku)
- Vienna Circle (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
- Christian Damböck: Carnap and Heidegger – Political Antimetaphysics versus Metaphysics as Metapolitics (Geltung 2, 2022)
- Sam Dresser: Heidegger v Carnap – how logic took issue with metaphysics (Aeon, 2020)
Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora