Spór historyków (Historikerstreit)

Porównanie, kontekst i historia narodowa

Nolte pytał, czy bolszewicki „mord klasowy” nie był logicznym i faktycznym prius nazistowskiego „mordu rasowego” – uważał związek przyczynowy za prawdopodobny, co jest tezą, którą badania historyczne od tamtej pory odrzuciły – nazywając zarazem nazistowskie akcje biologicznej eksterminacji jakościowo odmiennymi i utrzymując, że żaden mord masowy nie może „usprawiedliwiać” innego. Hillgruber (Zweierlei Untergang [Dwojaki upadek], 1986) wzywał historyków załamania na Wschodzie w latach 1944–45 do utożsamienia się z konkretnym losem tamtejszej ludności niemieckiej i z wojskami, które ją chroniły; drugi esej książki dotyczył mordu na europejskich Żydach. Stürmer („Geschichte in geschichtslosem Land” [Historia w kraju bez historii], 1986) ostrzegał, że w kraju bez historii przyszłość należy do tych, którzy wypełniają pamięć, ukuwają pojęcia i interpretują przeszłość. Ta czwórka bardzo się między sobą różniła; zarzucali Habermasowi nierzetelne cytowanie i powoływali się na wolność badań naukowych.

Przeciw tendencjom apologetycznym: patriotyzm konstytucyjny

Habermas dostrzegał u Noltego, Hillgrubera, Stürmera i Hildebranda, na różne sposoby, próbę oddania rewizjonistycznej historii na usługi nacjonalistycznej odnowy konwencjonalnej tożsamości; Nolte, pisał, odbiera zbrodniom nazistowskim ich wyjątkowość, czyniąc je zrozumiałymi jako odpowiedź na bolszewickie zagrożenia. Perspektywie wybranej przez Hillgrubera przeciwstawił fakt, który sam Hillgruber wymienia za Norbertem Blümem: mordowanie w obozach mogło trwać tylko tak długo, jak trzymał się niemiecki front wschodni. Nie odrzucał dystansu historycznego jako takiego: istnieją dobre powody dla historyzującego ujęcia, jeśli służy ono refleksyjnemu pamiętaniu. Bezwarunkowe otwarcie się Republiki Federalnej na kulturę polityczną Zachodu nazwał wielkim osiągnięciem intelektualnym okresu powojennego: jedynym patriotyzmem, który nie wyobcowuje nas z Zachodu, jest, jak pisał, „patriotyzm konstytucyjny” – więź z uniwersalistycznymi zasadami, która w Niemczech mogła się ukształtować dopiero po Auschwitz i poprzez Auschwitz.

Głoszone przez

• Jürgen Habermas1929–2026

Porównywać – ale bez tezy przyczynowej

Wielu przeciwników Noltego akceptowało porównanie, ale odrzucało jego tezę przyczynową. W 1988 roku Jürgen Kocka nazwał porównywanie nazistowskich i stalinowskich zbrodni masowych uprawnionym i niczym nowym, nie znalazł jednak empirycznych dowodów na związek przyczynowy postulowany przez Noltego; trzeźwe porównanie ujawnia przede wszystkim to, co było specyficzne dla terroru nazistowskiego. Eberhard Jäckel uważał mord na Żydach za wyjątkowy: nigdy wcześniej państwo, z upoważnienia swojego przywódcy, nie postanowiło i nie ogłosiło, że pewna grupa ludzi, łącznie ze starcami, kobietami, dziećmi i niemowlętami, ma zostać zabita w możliwie najpełniejszym zakresie, i nie zaangażowało w to wszystkich swoich środków władzy. Martin Broszat, który w 1985 roku wezwał do „historyzacji” narodowego socjalizmu, wyraźnie oddzielał ją od relatywizacji moralnej (wymiana listów z Saulem Friedländerem, 1987).