Czy zasługujemy na nasz sukces? Merytokracja

Zasługa przeciw przywilejowi

Obrońcy przypominają, że idea merytokratyczna była rewolucyjna: konkursowe egzaminy i kariery otwarte dla talentu złamały władzę arystokracji, protekcji i nepotyzmu oraz otworzyły stanowiska dla kobiet, mniejszości i dzieci robotników. Adrian Wooldridge (The Aristocracy of Talent, 2021) dowodzi, że alternatywy – selekcja według urodzenia, znajomości czy kwot grupowych – są gorsze, a lekarstwem na dzisiejsze porażki jest więcej merytokracji, a nie mniej: lepsze szkoły, wczesne wsparcie dla talentu, gdziekolwiek się go znajdzie, i koniec przywilejów, które pozwalają bogatym omijać konkurencję. Wybieranie najzdolniejszych chirurgów, inżynierów i sędziów służy też wszystkim, którzy od nich zależą.

Nikt nie zasługuje na swoje talenty

Rawls dowodzi, że rozkład naturalnych talentów jest tak samo „arbitralny z moralnego punktu widzenia” jak klasa społeczna, w której się rodzimy: nikt nie zasługuje na lepszy punkt startu – ani nawet, dodaje, na charakter, który umożliwia wysiłek, bo i ten zależy od szczęśliwych okoliczności. Sprawiedliwe społeczeństwo może nagradzać talent, by tworzyć bodźce, ale ludzie mają prawo do swoich zarobków tylko jako do uzasadnionych oczekiwań w ramach sprawiedliwych instytucji, a nie jako nagrodę za moralną wartość. Kathryn Paige Harden (The Genetic Lottery, 2021) stosuje to do genetyki behawioralnej: jeśli różnice genetyczne między jednostkami częściowo przewidują sukces edukacyjny – wyraźnie odrzuca ona wszelkie wnioskowanie z nich do różnic między grupami rasowymi czy etnicznymi –, nie jest to powód, by akceptować nierówność, lecz jeszcze jeden powód, by widzieć sukces jako kwestię szczęścia, a nie zasługi.

Głoszone przez

• John Rawls1921–2002

Tyrania zasługi

Sandel (The Tyranny of Merit, 2020) dowodzi, że kłopot nie polega tylko na tym, że merytokracja nie spełnia swojej obietnicy, lecz na tym, że sam jej ideał działa żrąco. Ci, którzy awansują, zaczynają wierzyć, że zasłużyli na swój sukces i zasługują na nagrody, podczas gdy tym, którzy zostali w tyle, mówi się, że ich los jest ich własną winą – mieszanka pychy i upokorzenia, która jego zdaniem napędziła populistyczną reakcję z 2016 roku. Proponuje przyjmowanie studentów na selektywne uczelnie w drodze losowania spośród wykwalifikowanych kandydatów oraz odnowiony szacunek dla godności pracy niezależnie od dyplomów. Daniel Markovits (The Meritocracy Trap, 2019) dodaje, że merytokracja szkodzi nawet swoim zwycięzcom, którzy muszą spędzić życie w wyczerpującej rywalizacji, by utrzymać swoją pozycję i przekazać ją dzieciom.

Głoszone przez

• Michael Sandelur. 1953

Zasługa jako ukryte dziedzictwo

Bourdieu i Jean-Claude Passeron (Les Héritiers, 1964; La Reproduction, 1970) dowodzą, że szkoły nagradzają obycie z kulturą legitymowaną – sposobem mówienia, gustami, pewnością siebie – które dzieci z rodzin wykształconych nabywają w domu, a następnie przedstawiają wynik jako naturalny dar i indywidualne osiągnięcie. Zasługa uprawomocnia w ten sposób przekazywanie przywileju, sprawiając, że odziedziczony „kapitał kulturowy” wygląda na zdobyty. Young (Justice and the Politics of Difference, 1990) dodaje, że kryteria zasługi rzadko są neutralnymi miarami osiągnięć: wbudowują normy i doświadczenia grup dominujących, dlatego nazwała ideę wolnej od wartości oceny zasługi mitem.

Głoszone przez

• Pierre Bourdieu1930–2002
• Iris Marion Young1949–2006

Równość między obywatelami

Anderson (2007) dowodzi, że sens uczciwych szans w edukacji nie polega na sprawiedliwym wyścigu o rzadkie nagrody, lecz na demokratycznej elicie: przywódcach wywodzących się ze wszystkich części społeczeństwa, którzy znają życie ludzi, którym służą, i mogą być przez nich rozliczani. Segregacja klasowa i rasowa w szkołach i dzielnicach szkodzi więc samej demokracji, a nie tylko indywidualnym szansom. W tym ujęciu relacyjnym sprawiedliwe społeczeństwo zmniejsza dystans między górą a dołem i szanuje wkład wszystkich, tak że przegranie rywalizacji nie oznacza utraty pozycji równego obywatela.

Głoszone przez

• Elizabeth S. Andersonur. 1959