Wojna i pokój: kiedy użycie siły zbrojnej jest uzasadnione?

Tradycja wojny sprawiedliwej

Augustyn uważał, że wojna może być sprawiedliwa, gdy mści krzywdę, a Tomasz z Akwinu wymienił trzy warunki: prawowitą władzę, słuszną przyczynę i prawą intencję. Vitoria (1539) upierał się, że jedyną słuszną przyczyną jest doznana krzywda, a umyślne zabijanie niewinnych nigdy nie jest dozwolone; Grocjusz (1625) dowodził, że prawo wiąże nawet na wojnie. W Chinach mohiści potępiali wojny podbojów, jednocześnie doskonaląc obronę oblężonych miast. Książka Michaela Walzera Just and Unjust Wars (1977) odnowiła tę tradycję po Wietnamie: agresja jest paradygmatyczną zbrodnią między państwami i uzasadnia samoobronę oraz pomoc innych, ale sposób prowadzenia wojny trzeba oceniać osobno – żołnierze obu stron są moralnie równi, a cywile nigdy nie mogą być celem. Karta Narodów Zjednoczonych z 1945 roku uczyniła z tego prawo, zakazując użycia siły poza samoobroną lub za zgodą Rady Bezpieczeństwa.

Głoszone przez

• Augustyn z Hippony354–430
• Tomasz z Akwinuok. 1225–1274
• Franciszek de Vitoriaok. 1483–1546
• Hugo Grotius1583–1645
• Mo Diok. 470–391 p.n.e.

Brak równości kombatantów

Rewizjoniści, tacy jak Jeff McMahan (Killing in War, 2009), dowodzą, że zasad walki nie da się oddzielić od sprawiedliwości sprawy. Zabijanie na wojnie uzasadniają te same zasady co zabijanie w samoobronie między jednostkami: atakować wolno tylko tych, którzy mogą słusznie ponieść szkodę, ponieważ odpowiadają za niesprawiedliwe zagrożenie. Żołnierze walczący o niesłuszną sprawę nie są więc moralnie równi tym, którzy się im przeciwstawiają – nawet jeśli prawo z przyczyn praktycznych powinno nadal traktować obie strony jednakowo. Cécile Fabre (Cosmopolitan War, 2012) i inni opierają etykę wojny na prawach człowieka jednostek, a nie na prawach państw, co może zarówno poszerzać, jak i zawężać to, co dozwolone, na przykład w interwencji humanitarnej czy w traktowaniu cywilów przyczyniających się do wojny.

Niestosowanie przemocy

Tołstoj czytał Kazanie na Górze jako absolutny nakaz niesprzeciwiania się złu przemocą, a Gandhi uczynił z bezprzemocowego oporu – satjagrahy, „mocnego trzymania się prawdy” – metodę polityczną, którą przyjął King w amerykańskim ruchu praw obywatelskich. Współcześni „pacyfiści warunkowi”, jak Larry May (2015), nie twierdzą, że przemoc jest zła z zasady, lecz dowodzą, że nowoczesne wojny, z nieuchronnym zabijaniem cywilów, praktycznie nigdy nie spełniają warunków teorii wojny sprawiedliwej. Wskazują na badania Eriki Chenoweth i Marii Stephan (Why Civil Resistance Works, 2011), które wykazały, że w latach 1900–2006 kampanie bezprzemocowe przeciwko reżimom i okupacjom odnosiły sukces około dwa razy częściej niż przemocowe. Krytycy odpowiadają, że wobec najeźdźcy, który deportuje i zabija, rezygnacja z obrony zbrojnej zostawia ofiary ich losowi.

Głoszone przez

• Lew Tołstoj1828–1910
• Mahatma Gandhi1869–1948
• Martin Luther King Jr.1929–1968

Realizm

Realiści twierdzą, że stosunkami między państwami rządzą siła i bezpieczeństwo, a nie moralność. W Dialogu melijskim Tukidydesa Ateńczycy mówią mieszkańcom Melos, że „silni czynią, co mogą, a słabi cierpią, co muszą”, a Hobbes opisywał władców jako pozostających wobec siebie w „postawie wojennej”, skoro żadna władza ponad nimi nie może wymusić dotrzymywania umów. Współcześni realiści, tacy jak Hans Morgenthau, nie przeczą moralności, lecz ostrzegają przed krucjatami: wojna prowadzona w imię sprawiedliwości zmierza do stania się totalną, podczas gdy roztropna sztuka rządzenia, szanująca równowagę sił i interesy bezpieczeństwa rywali, pewniej utrzymuje pokój. Ich krytycy zarzucają, że taka rada zbyt łatwo nagradza agresora i lekceważy prawo mniejszych narodów do wyboru własnych sojuszy.

Głoszone przez

• Thomas Hobbes1588–1679

Pokój przez prawo

W Do wiecznego pokoju (1795) Kant dowodził, że pokój nie jest stanem naturalnym, lecz trzeba go ustanowić: przez konstytucje republikańskie, których obywatele wahaliby się brać na siebie brzemię wojny, federację wolnych państw i prawo kosmopolityczne. Habermas rozwinął to w projekt „konstytucjonalizacji” prawa międzynarodowego. Po rosyjskiej inwazji twierdził (2022, 2023), że Zachód musi wspierać Ukrainę, ale także ważyć niebezpieczeństwo eskalacji do wojny z mocarstwem nuklearnym, i nalegał, by wcześnie szukać negocjacji – stanowisko, które wielu krytyków uznało za zbyt chwiejne. Russell i Einstein ostrzegali w swoim manifeście z 1955 roku, że w epoce nuklearnej ludzkość musi wyrzec się wojny albo zginąć, a Galtung odróżniał „pokój negatywny”, czyli brak wojny, od „pokoju pozytywnego”, który przezwycięża strukturalną przemoc ubóstwa i ucisku.

Głoszone przez

• Immanuel Kant1724–1804
• Jürgen Habermas1929–2026
• Bertrand Russell1872–1970
• Albert Einstein1879–1955
• Johan Galtung1930–2024