AgoraOtwarty plac myśli

Debata

Klimat, antropocen i odpowiedzialność wobec przyszłości

To, że ludzie ogrzewają planetę, a szkody dotykają najmocniej tych, którzy najmniej się do nich przyczynili, jest rozstrzygnięte. Co więc jesteśmy winni ludziom, którzy jeszcze się nie narodzili – i kto ma ponieść koszty ich ochrony?

To jest rozstrzygnięte: działalność człowieka „jednoznacznie” ogrzała planetę, stwierdza IPCC – o 1,1 °C w latach 2011–2020 w porównaniu z latami 1850–1900 – a rok 2024 był prawdopodobnie pierwszym rokiem powyżej 1,5 °C. Skutki dotykają najmocniej tych, którzy najmniej się do nich przyczynili: biedniejszych krajów, zmarginalizowanych społeczności i pokoleń, które się jeszcze nie narodziły. Sporne jest to, co z tego wynika: jak działać odpowiedzialnie, gdy skutki rozkładają się na stulecia i miliardy podmiotów, jak uwzględniać ludzi, którzy jeszcze nie istnieją, czy dawny podział na naturę i społeczeństwo wciąż się utrzymuje i czyje doświadczenie środowiskowych wstrząsów się liczy. W 2024 roku geolodzy odmówili uznania „antropocenu” za oficjalną epokę, ale termin ten nazywa to, co nowe: ludzkość jako siłę geologiczną.

Otwórz na mapie gwiazd

Stanowiska

Imperatyw odpowiedzialności

Jonas dowodził w 1979 roku, że technika dała ludzkiemu działaniu zasięg, jakiego tradycyjna etyka nigdy nie przewidziała. Zaproponował nowy imperatyw: działaj tak, aby skutki twojego działania były zgodne z trwaniem prawdziwie ludzkiego życia na ziemi. Tam, gdzie stawka jest tak wysoka, zalecał „heurystykę strachu” – nadawanie proroctwu zagłady pierwszeństwa przed proroctwem szczęścia.

Głoszone przez

Człowiek jako siła geologiczna

Chakrabarty dowodzi, że zmiana klimatu znosi dawne rozróżnienie między historią naturalną a historią ludzką: spalając paliwa kopalne, ludzie stali się czynnikiem geologicznym. Historycy i filozofowie muszą więc myśleć jednocześnie w kategoriach kapitalizmu i jego niesprawiedliwości oraz w kategoriach gatunku ludzkiego i planety – skali, w której ludzkie troski nie są miarą wszystkiego. Jego późniejsze prace przeciwstawiają „glob” ludzkich rynków i polityki „planecie” systemów ziemskich, które działają we własnych skalach czasowych.

Głoszone przez

Poza przeciwieństwem natury i społeczeństwa

Latour twierdzi, że myśl nowoczesna rozdzieliła świat na bierną naturę i aktywne społeczeństwo, a ten podział sprawia dziś, że nie potrafimy odpowiedzieć na Ziemię – nazywał ją Gają, za Jamesem Lovelockiem – która reaguje na to, co robimy; polityka musi „zejść na ziemię”, ku terytoriom, od których zależymy. Haraway podobnie odrzuca wyjątkowość człowieka i kwestionuje etykietę „antropocen”, omawiając alternatywy, takie jak „kapitalocen”, który wskazuje na przyczyny ekonomiczne, oraz ukuwając własną, „chtulucen”. Nawołuje, byśmy „pozostali z kłopotem”, tworząc pokrewieństwo ponad granicami gatunków, zamiast liczyć na techniczne zbawienie lub poddawać się rozpaczy.

Głoszone przez

Kolonialne déjà vu

Whyte, filozof i obywatel Narodu Potawatomi, dowodzi, że dla wielu ludów rdzennych zmiana klimatu nie jest bezprecedensową katastrofą czającą się w przyszłości, lecz déjà vu: kolonializm już przyniósł przymusowe przesiedlenia, wywłaszczenie i zniszczenie ekosystemów, od których zależały. Niesprawiedliwość klimatyczna jest zatem ciągła wobec niesprawiedliwości kolonialnej, a odpowiedzi, które to pomijają, ją powtarzają. Rdzenne tradycje wzajemnej odpowiedzialności między ludźmi, innymi istotami i ziemiami oferują zasoby dla teraźniejszości – nie jako powrót do przeszłości, lecz jako żywa wiedza.

Głoszone przez

Zagadka przyszłych ludzi

Parfitowski problem nietożsamości zwraca uwagę, że wielkoskalowe wybory, takie jak polityka energetyczna, zmieniają to, którzy ludzie będą istnieć w przyszłości. Ci, którzy urodzą się w zubożałym świecie, nie mogą skarżyć się, że pogorszyliśmy ich sytuację, bo przy innej polityce nigdy by nie istnieli – więc kogo skrzywdziliśmy? Parfit nie wywnioskował, że wszystko wolno; dowodził, że potrzebujemy zasad moralnych, które nie zależą od krzywdzenia konkretnych jednostek, a ich znalezienie pozostaje nierozwiązanym zadaniem.

Głoszone przez

Czytaj dalej

Stan na 10/2026. Streszczenia mają ułatwić orientację – pełne argumenty znajdziesz w źródłach. · Jak powstaje Agora

Otwórz na mapie gwiazd