Szkoła · 39 myślicieli

Empiryzm, oświecenie i liberalizm

Osoby ze szkoły „Empiryzm, oświecenie i liberalizm” na mapie gwiazd Agory (łącznie 39), od Francis Bacon do Harald Høffding, w porządku chronologicznym.

• 1561–1626Francis Bacon

  Wiedza to potęga: nauka powinna wychodzić od starannej obserwacji i budować prawa ogólne, usuwając uprzedzenia, które zaciemniają umysł.

• 1588–1679Thomas Hobbes

  Bez państwa życie byłoby wojną wszystkich ze wszystkimi, więc ludzie zgadzają się poddać potężnemu władcy, który utrzymuje pokój.

• 1592–1655Pierre Gassendi

  Wszystko, co wiemy, zaczyna się od zmysłów, i wiemy, jak rzeczy się jawią, a nie czym są same w sobie; atomy Epikura najlepiej wyjaśniają przyrodę, pod warunkiem że Bóg je stwarza i nimi rządzi.

• 1632–1704John Locke

  Według Locke’a wszystkie nasze idee pochodzą z doświadczenia, a rząd istnieje tylko po to, by chronić naturalne prawa ludzi do życia, wolności i własności.

• 1647–1706Pierre Bayle

  Żadnego dogmatu religijnego ani filozoficznego nie da się udowodnić, więc każdy, także ateista, zasługuje na tolerancję i wolność podążania za swoim sumieniem.

• 1659–1708Damaris Masham

  Miłość do ludzi i rzeczy wokół nas jest drogą do miłości Boga, religią musi kierować rozum, a kobiety potrzebują prawdziwego wykształcenia.

• 1666–1731Mary Astell

  Jeśli wszyscy mężczyźni rodzą się wolni, dlaczego wszystkie kobiety rodzą się niewolnicami? Kobiety zasługują na wykształcenie i powinny dwa razy się zastanowić, zanim wyjdą za mąż.

• 1668–1744Giambattista Vico

  Naprawdę rozumieć możemy tylko to, co sami stworzyliśmy – więc ludzką historię i kulturę, a nie przyrodę, możemy naprawdę poznać.

• 1670–1733Bernard Mandeville

  Społeczeństwa handlowe kwitną dzięki namiętnościom, które moraliści potępiają – pysze, próżności, zazdrości, upodobaniu do zbytku; cnota jest w dużej mierze wynalazkiem sprytnych polityków, którzy schlebiają pysze, by okiełznać miłość własną, a naród, który stałby się naprawdę uczciwy i oszczędny, straciłby handel i potęgę.

• 1670–1722John Toland

  Nic, co sprzeczne z rozumem lub ponad rozum, nie należy do prawdziwej religii; tajemnice chrześcijaństwa dodali kapłani dla władzy; materia jest sama w sobie czynna, ponieważ ruch należy do jej istoty, a wszechświat jako całość można nazwać Bogiem.

• 1671–1713Anthony Ashley-Cooper

  Ludzie mają naturalny zmysł moralny, który reaguje na dobro tak, jak oko reaguje na piękno – cnota i piękno są bliskimi krewnymi.

• 1685–1753George Berkeley

  Nie ma świata materialnego poza umysłami; rzeczy istnieją tylko jako postrzegane, a Bóg postrzega wszystko zawsze.

• 1689–1755Monteskiusz

  Wolność przetrwa tylko wtedy, gdy władza jest podzielona – stanowienie prawa, rząd i sądy muszą być oddzielone, aby mogły się wzajemnie kontrolować.

• 1694–1746Francis Hutcheson

  Zmysł moralny pozwala nam bezpośrednio aprobować życzliwość, bez względu na własny interes, tak jak zmysł wewnętrzny postrzega piękno jako jedność w różnorodności; cnoty nie da się sprowadzić do miłości własnej, a najlepsze działanie przynosi największe szczęście największej liczbie ludzi.

• 1694–1778Voltaire

  Według Voltaire’a fanatyzm i zabobon należy zwalczać rozumem i tolerancją – i nikt nie powinien udawać, że to najlepszy z możliwych światów.

• 1706–1749Émilie du Châtelet

  Fizyka potrzebuje zarówno precyzyjnych praw Newtona, jak i głębszych zasad Leibniza – a hipotezy są prawomocnymi narzędziami nauki, a nie czymś, czego należy unikać.

• 1710–1796Thomas Reid

  Niektóre podstawowe przekonania, jak to, że świat zewnętrzny istnieje, to po prostu zdrowy rozsądek – nie możemy ich udowodnić, ale nie możemy bez nich żyć.

• 1711–1776David Hume

  Według Hume’a nigdy nie widzimy, jak jedna rzecz powoduje drugą, widzimy tylko jedną po drugiej; ja jest tylko wiązką doświadczeń; a rozum służy naszym uczuciom.

• 1712–1778Jean-Jacques Rousseau

  Ludzie są z natury dobrzy, ale społeczeństwo ich psuje, a sprawiedliwe państwo kieruje się wolą powszechną – tym, czego wspólnie chcą obywatele dla dobra wspólnego, a nie sumą ich prywatnych życzeń.

• 1713–1784Denis Diderot

  Cała wiedza, także wiedza rzemieślników, powinna być zebrana i dostępna dla wszystkich – a sama materia, odpowiednio zorganizowana, może czuć i myśleć.

• 1723–1816Adam Ferguson

  Ludzie zawsze żyli w grupach, więc nigdy nie było stanu natury; instytucje są wynikiem ludzkiego działania, a nie ludzkiego zamysłu, a konflikt spaja społeczeństwa tak samo jak współpraca; handel i podział pracy mogą jednak podkopywać cnotę obywatelską.

• 1723–1790Adam Smith

  Moralność wyrasta z naszej zdolności współodczuwania z innymi, a na wolnym rynku ludzie dążący do własnych interesów często bez zamiaru służą dobru społeczeństwa.

• 1729–1797Edmund Burke

  Według Burke’a społeczeństwo jest wspólnotą żywych, zmarłych i jeszcze nienarodzonych; instytucje, które wyrosły przez pokolenia, zawierają więcej mądrości niż rozum jednego człowieka, dlatego państwo powinno reformować, aby zachować, a nie burzyć w imię abstrakcyjnych praw.

• 1729–1786Moses Mendelssohn

  Judaizm objawia prawa, nie doktryny – jego prawdy są prawdami rozumu, dostępnymi dla wszystkich; państwo nie ma nic do roboty w sprawach wiary, a każdy musi być wolny, by podążać za swoim sumieniem.

• 1731–1791Catharine Macaulay

  Macaulay utrzymywała, że prawdy moralne są wieczne i poznawalne rozumem, więc prawa polityczne opierają się na uniwersalnych zasadach, a nie na zwyczaju czy odziedziczonych instytucjach; lud może opierać się złym rządom, a skoro różnice charakteru między płciami biorą się z wychowania, dziewczęta i chłopców należy wychowywać jednakowo.

• 1735–1801John Millar

  Millar dostrzegał naturalny postęp od obyczajów surowych do ucywilizowanych: gdy społeczeństwa przechodzą od łowiectwa przez pasterstwo i rolnictwo do handlu, własność przekształca stosunki władzy – mężów nad żonami, ojców nad dziećmi, panów nad sługami – a handel skłania ku uwolnieniu kobiet i pracowników.

• 1738–1794Cesare Beccaria

  Karanie uzasadnia wyłącznie potrzeba ochrony społeczeństwa: kara musi być pewna, szybka i współmierna do wyrządzonej szkody, nigdy okrutniejsza, niż to konieczne, a tortury i kara śmierci nie służą ani sprawiedliwości, ani odstraszaniu.

• ok. 1739–1811Dositej Obradović

  Rozumu i cnoty można się nauczyć, a one czynią ludzi szczęśliwymi; dlatego książki trzeba pisać językiem, którym mówi lud, a żadna reguła kościelna ani zwyczaj nie powinny stać na drodze nauki.

• 1748–1832Jeremy Bentham

  Słuszne działanie to to, które przynosi największe szczęście największej liczbie – a przyjemność i ból można mierzyć i porównywać.

• 1748–1793Olimpia de Gouges

  Prawa człowieka dotyczą także kobiet: jeśli kobietę można wysłać na szafot, musi jej też wolno zabierać głos w parlamencie.

• 1759–1797Mary Wollstonecraft

  Kobiety wydają się mniej racjonalne tylko dlatego, że odmawia się im wykształcenia; dajcie im taką samą naukę i takie same prawa jak mężczyznom.

• 1764–1822Sophie de Grouchy

  Moralność wyrasta z naszej naturalnej zdolności współodczuwania z innymi, ale dojrzewa w sprawiedliwość dopiero w warunkach równości i uczciwych praw.

• 1777–1847Mary Shepherd

  To rozum, a nie przyzwyczajenie, mówi nam, że nic nie może zacząć istnieć bez przyczyny – i naprawdę wiemy, że istnieje świat zewnętrzny.

• 1805–1872Giuseppe Mazzini

  Nauka tylko o prawach rodzi egoizm; każdy człowiek ma obowiązki wobec ludzkości, ojczyzny i rodziny, a każdy naród ma misję w ludzkości, którą może spełnić tylko jako wolna, zjednoczona republika wśród wolnych ludów.

• 1805–1859Alexis de Tocqueville

  Według Tocqueville’a demokracja czyni ludzi równymi, ale równość może zagrażać wolności: bez lokalnego samorządu i wolnych stowarzyszeń większość staje się tyranem, a państwo łagodnym opiekunem, który trzyma obywateli w dzieciństwie.

• 1806–1873John Stuart Mill

  Według Milla ludzie powinni być wolni, by robić wszystko, co nie szkodzi innym – a najlepsze działania zwiększają szczęście, przy czym wyższe przyjemności liczą się bardziej.

• 1807–1858Harriet Taylor Mill

  Kobiety muszą mieć prawo głosu, wykształcenie i dostęp do każdego zawodu, bo bez niezależności ekonomicznej równość jest tylko słowem.

• 1838–1900Henry Sidgwick

  Z punktu widzenia wszechświata szczęście każdego liczy się jednakowo – ale rozum nie może dowieść, że własny interes powinien ustąpić przed tym punktem widzenia.

• 1843–1931Harald Høffding

  Umysł należy badać na podstawie doświadczenia, jako jedność poznania, uczucia i woli; miarą moralności jest dobro wszystkich; a rdzeniem religii jest wiara, że to, co ma wartość, nie ginie w biegu świata.

Odkrywaj mapę gwiazd →