Szkoła · 65 myślicieli

Filozofia w świecie islamu

Filozofia w świecie islamu – jedna ciągła tradycja od VIII wieku do dziś; „świat islamu” oznacza przestrzeń historyczną i kulturową, a nie wiarę każdego z myślicieli. Zaczyna się od Rabi’i al-Adawijji w Basrze, Al-Kindiego w Bagdadzie i arabskiej recepcji filozofii greckiej (Al-Farabi, Awicenna, Awerroes). Po Al-Ghazalim filozofia się nie skończyła, lecz zmieniła miejsce: teologowie włączyli filozofię Awicenny do teologii filozoficznej (kalamu), logika stała się przedmiotem nauczania od Maghrebu po Indie, filozofię iluminacji Suhrawardiego kontynuowano w Szirazie i Isfahanie aż po Mullę Sadrę, a uczeni osmańscy, maghrebscy i indyjscy pisali o etyce, teologii i metafizyce sufickiej. Arabska Nahda i ruchy reformatorskie XIX wieku w Egipcie, Iranie i Azji Południowej otworzyły epokę nowoczesną, do której należą dziś także świeccy krytycy, muzułmańskie feministyczne czytelniczki Koranu, socjolożki i antropolodzy. Dawny obraz upadku po Al-Ghazalim czy Awerroesie współczesne badania odrzucają (P. Adamson, Philosophy in the Islamic World, 2016; K. El-Rouayheb, Islamic Intellectual History in the Seventeenth Century, 2015; F. Griffel, The Formation of Post-Classical Philosophy in Islam, 2021). Oprócz myślicieli muzułmańskich do szkoły należą filozofowie żydowscy piszący po arabsku (Saadja, Majmonides) lub po hebrajsku w tej samej tradycji arabsko-arystotelesowskiej (Gersonides, Chasdaj Kreskas).

Osoby ze szkoły „Filozofia w świecie islamu” na mapie gwiazd Agory (łącznie 65), od Rabi’a al-Adawijja do Amina Wadud, w porządku chronologicznym.

• według tradycji ok. 714–801Rabi’a al-Adawijja

  Przekazane jej wypowiedzi uczą, że Boga należy kochać dla niego samego, a nie ze strachu przed piekłem czy w nadziei na raj.

• ok. 801–873Al-Kindi

  Grecka filozofia i Koran prowadzą do tej samej prawdy, więc muzułmanie powinni przyjąć rozum i uczyć się od Greków.

• ok. 855–955Izaak ben Salomon Izraeli

  Izaak Izraeli twierdził, że Bóg stworzył wolą i mocą najpierw pierwszą materię i formę, mądrość czyli intelekt, z których stopniowo emanują dusza i natura; filozofia jest upodobnieniem się do dzieł Stwórcy, a celem duszy jest zjednoczenie ze światłem mądrości.

• ok. 865–925Muhammad ibn Zakariya al-Razi

  Według relacji jego przeciwników rozum jest dany każdemu i jest wart więcej niż autorytet proroków – a Bóg, dusza, materia, przestrzeń i czas istniały zawsze.

• ok. 872–950Al-Farabi

  Najlepszym państwem kieruje władca, który jest zarazem filozofem, a filozofia i religia wyrażają tę samą prawdę w różnych językach.

• ok. 874–936Abu al-Hasan al-Aszari

  Bóg stwarza wszystko, co się dzieje, także nasze działania; nie tworzymy swoich czynów, lecz je „przyswajamy” – i dlatego nadal za nie odpowiadamy.

• 882–942Saadja ben Josef

  Rozum i objawienie uczą tych samych prawd, więc wiarę żydowską można bronić argumentami, które każdy może zrozumieć.

• ok. 932–1030Miskawajh

  Miskawajh twierdził, że cnota jest środkiem między nadmiarem a niedostatkiem w każdej władzy duszy, że charakter nie jest ustalony przez naturę, lecz można go zmieniać przez nawyk i wychowanie, oraz że ludzie potrzebują przyjaźni i społeczeństwa, by osiągnąć szczęście.

• ok. 965–1040Ibn al-Hajsam

  Ibn al-Hajsam twierdził, że widzimy dlatego, że światło i barwa biegną z każdego punktu przedmiotu do oka, a nie dlatego, że oko wysyła promienie; spostrzeganie obejmuje też sąd i wnioskowanie, a twierdzenia o naturze trzeba sprawdzać kontrolowanym eksperymentem.

• 973–1048Al Biruni

  Al Biruni twierdził, że twierdzenia o naturze, nawet Arystotelesa, muszą wytrzymać próbę obserwacji i pomiaru, a religię i filozofię innego ludu należy najpierw dokładnie opisać na podstawie jego własnych tekstów, porównać z własną i dopiero potem oceniać.

• 980–1037Awicenna

  To, czym coś jest, i to, czy istnieje, to dwa różne pytania – a tylko Bóg istnieje z konieczności, wszystko inne od niego zależy.

• 994–1064Ibn Hazm

  Ibn Hazm twierdził, że objawienie trzeba czytać według jego prostego, jawnego sensu, bez analogii i spekulacji w prawie, podczas gdy logika, właściwie rozumiana, służy wszystkim naukom; w miłości i w trosce o siebie widział poszukiwanie przez duszę tego, co jej pokrewne.

• ok. 1021–1058Awicebron

  Wszystko poza Bogiem, nawet aniołowie i dusze, składa się z materii i formy – a wola Boża jest pomostem między nim a światem.

• 1058–1111Al-Ghazali

  Filozofowie nie potrafią udowodnić tego, co twierdzą: nie ma koniecznego związku między przyczyną a skutkiem, jest tylko działający Bóg – a pewność przychodzi przez doświadczenie mistyczne.

• ok. 1075–1141Jehuda Halewi

  Bóg filozofów jest abstrakcją; żywego Boga poznaje się przez historię i doświadczenie narodu.

• ok. 1085–1138Avempace

  W zepsutym społeczeństwie filozof musi żyć jako samotnik, doskonaląc umysł, aż połączy się z intelektem powszechnym.

• ok. 1086–1153Asz-Szahrastani

  Asz-Szahrastani twierdził, że doktryny każdej religii i szkoły należy najpierw wiernie przedstawić w ich własnych kategoriach; wobec Awicenny dowodził, że filozoficzne dowody na jedyny Byt Konieczny i na wieczny świat nie są skuteczne.

• ok. 1105–1185Ibn Tufajl

  Człowiek dorastający samotnie na wyspie mógłby dojść do najwyższych prawd samym rozumem – i znalazłby je w zgodzie z religią objawioną.

• 1126–1198Awerroes

  Filozofia i religia nie mogą sobie przeczyć, bo prawda jest jedna – a sam Koran nakazuje ludziom używać rozumu.

• 1138–1204Majmonides

  Według Majmonidesa Tora i rozum są zgodne, gdy Torę czyta się właściwie – i możemy powiedzieć tylko, czym Bóg nie jest, nigdy czym jest.

• ok. 1150–1210Fakhr al-Din al-Razi

  Filozofia i teologia powinny wzajemnie się sprawdzać w ścisłej argumentacji – a nawet Awicennę trzeba kwestionować punkt po punkcie.

• 1154–1191Szihab ad-Din Jahji as-Suhrawardi

  Rzeczywistość jest światłem o wielu stopniach natężenia, a poznajemy ją najprawdziwiej przez bezpośrednią wewnętrzną obecność, a nie przez definicje i dowody.

• 1165–1240Ibn Arabi

  Istnieje tylko jedna prawdziwa rzeczywistość, Bóg, a wszystko, co istnieje, jest sposobem, w jaki się on objawia.

• ok. 1194–1265Asir ad-Din al-Abhari

  Al-Abhari twierdził, że logika jest narzędziem, którego potrzebuje każda nauka, i że można ją wyłożyć początkującym na kilku stronach; w logice wyższej poprawiał Awicennę, odczytując niektóre sądy jako dotyczące tego, co istnieje tylko w umyśle, aby rozumowanie obejmowało także to, co jedynie możliwe.

• 1201–1274Nasir ad-Din Tusi

  Filozofia Awicenny wytrzymuje krytykę, a etyka obejmuje całe życie – charakter osobisty, gospodarstwo domowe i państwo.

• 1203–1277Nadżm ad-Din al-Katibi

  Al-Katibi twierdził, że logika jest regułą, której przestrzeganie chroni umysł przed błędem w myśleniu; opierając się na Awicennie i jego krytykach, przedstawił konwersję, sprzeczność i sylogizm dla znacznie większej liczby sądów modalnych, niż zbadał Awicenna, w formie dość zwięzłej do nauczania.

• 1236–1311Kutb ad-Din asz-Szirazi

  Kutb ad-Din asz-Szirazi twierdził, za Suhrawardim, że najgłębsza wiedza pochodzi z bezpośredniej obecności rzeczy przed poznającym, oświetlonej przez światło świateł, i nie potrzebuje definicji; łączył to z filozofią Awicenny, medycyną i odnowioną, niepotolemejską astronomią.

• 1263–1328Ibn Tajmijja

  Grecka logika nie dodaje nic do tego, co zdrowy ludzki rozum już wie, a właściwie rozumiany rozum nigdy nie przeczy objawieniu – więc miarą są Koran i przykład Proroka, a nie filozofowie.

• 1281–1355Adud ad-Din al-Idżi

  Al-Idżi twierdził, że teologia musi zacząć od teorii poznania i metafizyki ogólnej, zanim zajmie się Bogiem, proroctwem i życiem pozagrobowym; tylko badając argumenty filozofów na ich własnym gruncie, teolog może bronić nauk szkoły aszaryckiej.

• 1288–1344Gersonides

  Bóg zna porządek świata całkowicie, ale nie z góry to, co wybiorą wolne istoty – inaczej nasze wybory nie byłyby wolne.

• 1322–1390Sad ad-Din at-Taftazani

  At-Taftazani twierdził, że byt absolutny jest pojęciem utworzonym w umyśle, a nie czymś istniejącym poza nim, i dlatego nie można go utożsamiać z Bogiem, jak czyniła szkoła Ibn Arabiego; teologia musi posługiwać się rozumem i logiką, ale w granicach wyznaczonych przez objawienie.

• 1332–1406Ibn Chaldun

  Według Ibn Chalduna społeczeństwa wznoszą się i upadają w cyklach: solidarność grupowa buduje dynastię, a wygoda i zbytek wyniszczają ją w ciągu kilku pokoleń.

• ok. 1340–1411Chasdaj Kreskas

  Arystoteles się mylił, sądząc, że nieskończona lub pusta przestrzeń jest niemożliwa, a celem ludzkiego życia nie jest wiedza, lecz miłość Boga.

• 1340–1413Asz-Szarif al-Dżurdżani

  Al-Dżurdżani twierdził, że nauki zależą od dokładnych definicji i od sprawdzania każdego kroku argumentu; w swoich komentarzach badał wiersz po wierszu podręczniki logiki, teologii i retoryki, poprawiając ich autorów tam, gdzie ich rozumowanie zawodziło.

• ok. 1426–1502Dżalal ad-Din ad-Dawani

  Ad-Dawani twierdził, że istnieniem w ścisłym sensie jest tylko Bóg, a rzeczy stworzone są istniejące dzięki swemu odniesieniu do niego; w logice dowodził, że kłamca nie jest prawdziwym twierdzeniem, a w etyce uczył władców, że sprawiedliwość spaja społeczeństwo.

• ok. 1428–1490Muhammad as-Sanusi

  As-Sanusi twierdził, że każdy dorosły wierzący musi wiedzieć dzięki rozumowemu dowodowi, co jest konieczne, niemożliwe i możliwe w odniesieniu do Boga i proroków; wiara przejęta jedynie przez naśladowanie jest ułomna, mistyczne natchnienie nie zastępuje rozumowania, a Bóg jest jedynym rzeczywistym sprawcą wszystkiego, co się dzieje.

• 1510–1572Kınalızade Ali Çelebi

  Kınalızade twierdził, że filozofia praktyczna ma trzy części – etykę jednostki, dom i państwo – i że państwo trwa tylko dzięki sprawiedliwości, która łączy władcę, żołnierzy, dochody i poddanych w krąg, w którym każde zależy od pozostałych.

• ok. 1561–1631Mir Damad

  Świat nie ma początku w czasie, a jednak naprawdę powstaje po niebycie na poziomie ponad czasem – więc jest stworzony, a nie wieczny, i całkowicie zależy od Boga.

• 1564–1624Ahmad Sirhindi

  Ahmad Sirhindi twierdził, że mistyczne doświadczenie jedności całego bytu jest etapem drogi, a nie jej końcem; na wyższym etapie „jedności świadectwa” Bóg i stworzenie są widziane jako odrębne, a wgląd mistyczny pozostaje związany z objawieniem i prawem.

• ok. 1572–1640Mulla Sadra

  Realne jest samo istnienie, występuje ono w stopniach, a wszystko nieustannie zmienia się w samej swej substancji ku większej doskonałości.

• 1598–1680Muhsin Fajz Kaszani

  Fajz Kaszani twierdził, że filozofia, poznanie mistyczne i nauki imamów szyickich wyrażają jedną prawdę; etyka jest odrodzeniem serca opisanym przez al-Ghazalego, ale musi opierać się na przekazach imamów, a między duchem a ciałem leży świat obrazów.

• 1615–1659Dara Shikoh

  Dara Shikoh twierdził, że sufi i hinduscy poszukiwacze prawdy opisują tę samą jedną rzeczywistość różnymi słowami; upaniszady są według niego „ukrytą księgą” wspomnianą w Koranie, tak że ich przekład służy poznaniu jedności Boga.

• 1703–1762Shah Waliullah

  Prawo islamskie służy racjonalnym celom i odpowiada etapowi, na którym znajduje się społeczeństwo, więc można je odnawiać świeżym rozumowaniem.

• 1797–1873Hadi Sabzawari

  Sabzawari twierdził, za Mullą Sadrą, że to istnienie, a nie istota, jest tym, co rzeczywiste w rzeczach, i że jest ono jedną rzeczywistością w wielu stopniach natężenia, od Boga po materię; filozofię, nauczaną wierszem, musi dopełnić asceza i wewnętrzne oczyszczenie.

• 1801–1873Rifa’a at-Tahtawi

  Rifa’a at-Tahtawi twierdził, że muzułmanie mogą uczyć się nauk, instytucji i edukacji Europy bez porzucania islamu, ponieważ służą one jego własnym celom; sprawiedliwy władca jest związany prawem, a miłość ojczyzny i kształcenie dziewcząt na równi z chłopcami są obowiązkami.

• 1838–1897Dżamal ad-Din al-Afghani

  Muzułmanie muszą się zjednoczyć przeciw imperializmowi i przyjąć rozum oraz naukę, które należą do islamu tak samo jak do Europy.

• 1849–1905Muhammad Abduh

  Właściwie rozumiany islam jest religią rozumu, a wierzący powinni myśleć sami, zamiast ślepo naśladować tradycję.

• 1877–1938Muhammad Ikbal

  Islam wzywa do czynnego, twórczego ja, które kształtuje świat, a nie do fatalizmu ani odwracania się od niego.

• 1889–1973Taha Husajn

  Taha Husajn twierdził, że uczony musi zacząć, jak Kartezjusz, od wątpienia w to, co przekazuje tradycja, także w sprawie najstarszej poezji arabskiej; Egipt należy do śródziemnomorskiego świata greckiego rozumu, a edukacja powinna być wolna dla wszystkich, jak woda i powietrze.

• 1904–1981Muhammad Husajn Tabataba’i

  Tabataba’i twierdził wraz z Mulla Sadrą, że poznanie sięga rzeczywistości niezależnej od umysłu, przeciw materializmowi dialektycznemu; pojęcia moralne i społeczne są „konstruowane” przez ludzi na potrzeby działania, a Koran najlepiej wyjaśnia sam Koran.

• 1905–1973Malek Bennabi

  Panowanie kolonialne odniosło sukces tam, gdzie społeczeństwo utraciło już swoją twórczą siłę; renesans potrzebuje ludzi, ziemi i czasu, na nowo zjednoczonych przez żywą ideę.

• 1919–1988Fazlur Rahman

  By stosować Koran dziś, trzeba najpierw zrozumieć, co jego reguły znaczyły w swoim czasie, a potem przenieść ich zasady moralne w teraźniejszość.

• 1928–2010Mohammed Arkoun

  Tradycję islamską należy badać narzędziami nowoczesnej nauki, aby wydobyć to, czego nigdy nie pozwoliła sobie pomyśleć.

• ur. 1932Talal Asad

  Talal Asad twierdzi, że nie istnieje uniwersalna istota religii: pojęcie to ukształtowało się w chrześcijańskiej i nowożytnej europejskiej historii; islam jest dyskursywną tradycją praktyk związanych z tekstami założycielskimi, a to, co świeckie, jest samo historyczną formacją nowoczesnego państwa.

• ur. 1933Seyyed Hossein Nasr

  Istnieje ponadczasowa święta wiedza wspólna religiom świata, a nowoczesna nauka ją utraciła, odzierając przyrodę z tego, co święte.

• 1933–1977Ali Szari’ati

  Szyizm odczytany jako religia sprawiedliwości i protestu może wyzwolić ludzi spod zachodniej dominacji lepiej niż marksizm.

• 1934–2016Sadik Dżalal al-Azm

  Sadik al-Azm twierdził, że społeczeństwa arabskie muszą stawić czoło swoim klęskom przez samokrytykę, a myśl religijna nie może konkurować z wiedzą naukową; krytyka orientalizmu, dowodził wbrew Saidowi, nie może przerodzić się w orientalizm na opak, który zakłada niezmienną arabską istotę.

• 1935–2010Mohammed Abed al-Jabri

  Myśl arabska zna trzy sposoby poznawania – czytanie tekstów, mistyczny wgląd i logiczny dowód – a tylko ostatni, droga Awerroesa, może ją odnowić.

• 1935–2021Hassan Hanafi

  Dziedzictwo islamskie należy odczytać na nowo jako zasób ludzkiego wyzwolenia, a Zachód, od dawna obserwator innych, sam powinien stać się przedmiotem badań.

• 1940–2015Fatema Mernissi

  Izolacja kobiet pochodzi nie z Koranu, lecz od męskiej elity, która ukształtowała tradycję – sam islam pozwala kobietom na pełne życie publiczne.

• 1943–2010Nasr Hamid Abu Zayd

  Koran przemawia językiem i kulturą swojego czasu, więc jego rozumienie wymaga interpretacji – a żaden interpretator nie może twierdzić, że mówi z autorytetem samego Boga.

• ur. 1944Taha Abderrahmane

  Nowoczesność nie jest zachodnią własnością: jej duch dojrzałości, krytyki i uniwersalności może zostać urzeczywistniony w sposób islamski, etycznie ugruntowany, a dziedzictwo trzeba oceniać jako całość.

• ur. 1945Abdolkarim Soroush

  Sama religia się nie zmienia, ale zmienia się nasze jej rozumienie, wraz z całą naszą pozostałą wiedzą; więc żadnej interpretacji państwo nie może ustalić jako ostatecznej.

• ur. 1950Asma Barlas

  Asma Barlas twierdzi, że Koran, czytany jako całość i według zasad jedności, sprawiedliwości i niepodobieństwa Boga, nie naucza patriarchatu: Bóg jest ponad płcią, żaden mężczyzna nie jest zastępcą Boga wobec kobiety, a patriarchalne lektury pochodzą od interpretatorów.

• ur. 1952Amina Wadud

  Koran czytany jako całość i z punktu widzenia kobiety nie daje podstaw dla męskiej wyższości – wszyscy ludzie stoją równi przed jednym Bogiem.

Odkrywaj mapę gwiazd →