Szkoła · 55 myślicieli

Socjologia i teoria społeczna

Socjologia stała się dyscypliną akademicką dopiero w XIX wieku, ale jej pytania są starsze: nauka Ibn Chalduna o ludzkiej organizacji społecznej (1377), nowa nauka Vica o świecie cywilnym, porównanie praw u Monteskiusza i szkockie historie „społeczeństwa obywatelskiego” (Ferguson, Millar, Smith) przygotowały grunt, na którym Saint-Simon i Comte zażądali nauki o społeczeństwie. Podróż „Jak socjologia wyłoniła się z filozofii” podąża tą drogą aż do Durkheima. Ponieważ na mapie nie ma osobnej szkoły dla antropologii, antropologia społeczna i kulturowa (Boas, Malinowski, Evans-Pritchard, Douglas, Geertz) oraz porównawcze badania nad państwem opiekuńczym (Esping-Andersen) zostały umieszczone tutaj. Podróż wybiera jedną drogę, prowadzącą głównie przez myśl francuską i szkocką; inne, jak Hegla teoria społeczeństwa obywatelskiego czy niemiecka linia od Tönniesa do Webera, pomija.

Osoby ze szkoły „Socjologia i teoria społeczna” na mapie gwiazd Agory (łącznie 55), od Henri de Saint-Simon do Andreas Reckwitz, w porządku chronologicznym.

• 1760–1825Henri de Saint-Simon

  Nowoczesnym społeczeństwem powinni kierować ci, którzy produkują – uczeni, inżynierowie, bankierzy i robotnicy – a nie szlachta i próżniacy, a jego celem powinna być poprawa losu najuboższych.

• 1798–1857Auguste Comte

  Ludzka myśl dojrzewa od wyjaśnień religijnych przez abstrakcyjne do naukowych, a samo społeczeństwo należy badać naukowo.

• 1802–1876Harriet Martineau

  By zrozumieć społeczeństwo, trzeba je obserwować uważnie i sprawiedliwie – i oceniać według ideałów, które samo głosi.

• 1820–1903Herbert Spencer

  Wszystko – natura, umysł i społeczeństwo – ewoluuje od prostego do złożonego, a społeczeństwo działa najlepiej, gdy państwo ingeruje jak najmniej.

• 1838–1917Gustav von Schmoller

  Schmoller twierdził, że ekonomia musi badać, jak instytucje i struktury gospodarcze rozwijają się w historii, i nie może opierać się na samej teorii abstrakcyjnej, a po aktywnej polityce społecznej państwa spodziewał się włączenia robotników w społeczeństwo.

• 1843–1904Gabriel Tarde

  Tarde utrzymywał, że społeczeństwo polega na naśladownictwie: wynalazki powstają w umysłach jednostek i rozchodzą się od osoby do osoby przez obyczaj, modę i wychowanie, aż napotkają rywalizujące wynalazki; socjologia powinna śledzić te policzalne przepływy przekonań i pragnień, zamiast zakładać fakty zbiorowe ponad jednostkami.

• 1848–1923Vilfredo Pareto

  Według Pareta większość ludzkich działań wynika nie z logiki, lecz z trwałych uczuć, które ludzie potem przyodziewają w racje; nauka musi trzymać się faktów obserwowanych, a te pokazują historię jako nieustanną cyrkulację elit.

• 1850–1937Tomasz Garrigue Masaryk

  Nowoczesne społeczeństwo cierpi na kryzys wiary i moralności, który widać nawet we wzroście liczby samobójstw; lekarstwem nie jest rewolucja, lecz humanitarność – cierpliwa, krytyczna praca na rzecz demokracji opartej na religijnym sumieniu.

• 1855–1936Ferdinand Tönnies

  Nowoczesne życie zastępuje bliskie wspólnoty spojone uczuciem i obyczajem społeczeństwem umów, rynków i kalkulujących jednostek.

• 1858–1942Franz Boas

  Według Boasa wszystkie grupy ludzkie mają te same zdolności umysłowe i różnią się historią, środowiskiem i kontaktami, a nie pochodzeniem rasowym; każdą kulturę należy rozumieć z jej własnej historii i kategorii, które działają w dużej mierze nieświadomie, jak gramatyka, a żadna skala postępu ich nie szereguje.

• 1858–1917Émile Durkheim

  Społeczeństwo jest odrębną rzeczywistością, która kształtuje jednostki, a gdy jego wspólne reguły się załamują, ludzie tracą orientację.

• 1858–1941Gaetano Mosca

  W każdym społeczeństwie zorganizowana mniejszość rządzi niezorganizowaną większością; różni się to, jak rekrutuje się tę klasę polityczną, jak usprawiedliwia się ona formułą polityczną i czy konkurujące siły społeczne utrzymują ją związaną prawem.

• 1858–1918Georg Simmel

  Społeczeństwo składa się z niezliczonych drobnych interakcji, a nowoczesne rzeczy, takie jak pieniądz i wielkie miasta, zmieniają to, jak ludzie czują i odnoszą się do siebie.

• 1862–1939Edvard Westermarck

  Sądy moralne wyrażają emocje aprobaty i dezaprobaty, które stały się bezinteresowne; ponieważ zależą one od doświadczenia, przekonań i obyczaju, idee moralne różnią się między społeczeństwami i żadna nie może rościć sobie obiektywnej ważności – co powinno czynić nas tolerancyjnymi, a nie obojętnymi.

• 1863–1941Werner Sombart

  Według Sombarta nowoczesny kapitalizm wyrósł z nowej mentalności gospodarczej, ducha kapitalistycznego, a pierwszym zadaniem historyka jest wyjaśnić, jak ta mentalność powstała, zamiast wywodzić ją wyłącznie ze stosunków klasowych.

• 1864–1920Max Weber

  Nowoczesne życie kształtuje racjonalizacja – kalkulacja i biurokracja zastępują magię i tradycję, a świat traci swoje zaczarowanie.

• 1865–1923Ernst Troeltsch

  Troeltsch twierdził, że chrześcijaństwo należy rozumieć jako siłę historyczną, która przybiera postać kościoła, sekty lub mistyki i odpowiednio kształtuje społeczeństwo, i pytał, jak są jeszcze możliwe wiążące normy, skoro całe myślenie postrzega się jako uwarunkowane historycznie.

• 1870–1954Marianne Weber

  Marianne Weber utrzymywała, że historia prawa małżeńskiego jest historią władzy patriarchalnej, a nie pierwotnego prawa macierzystego; prawo powinno dać żonom i matkom równe prawa, a kobiety mogą w pełni uczestniczyć w tworzeniu kultury obiektywnej, jakkolwiek różnią się od mężczyzn.

• 1872–1950Marcel Mauss

  Nie ma czegoś takiego jak darmowy dar: dawanie, przyjmowanie i odwzajemnianie tworzą więzi i zobowiązania, a w nich ukazuje się całe społeczeństwo.

• 1882–1958Florian Znaniecki

  Fakty społeczne trzeba badać z ich „współczynnikiem humanistycznym”, takimi, jakimi doświadczają ich i oceniają ludzie, którzy w nich uczestniczą; listy, pamiętniki i życiorysy są więc prawomocnymi źródłami socjologii.

• 1884–1942Bronisław Malinowski

  Według Malinowskiego, aby zrozumieć lud, trzeba żyć wśród niego, mówić jego językiem i pojąć jego punkt widzenia; każdy zwyczaj jawi się jako część działającej całości, która zaspokaja potrzeby ludzkie, a magia wkracza tam, gdzie wiedza praktyczna nie panuje nad przypadkiem i niebezpieczeństwem.

• 1886–1964Karl Polanyi

  Gospodarka rynkowa, która traktuje pracę, ziemię i pieniądz jak towary, wyrywa je ze społeczeństwa; społeczeństwo się broni, a zderzenie rynku i ochrony może zakończyć się zniszczeniem samej wolności.

• 1893–1947Karl Mannheim

  To, co ludzie myślą, zależy od tego, gdzie stoją w społeczeństwie – więc żadna grupa, nawet intelektualiści, sama nie widzi całej prawdy.

• 1897–1990Norbert Elias

  Przez stulecia, w miarę jak państwa rosły, a ludzie stawali się bardziej od siebie zależni, uczyli się kontrolować swoje impulsy i odczuwać wstyd tam, gdzie wcześniejsze pokolenia go nie czuły.

• 1899–1959Alfred Schütz

  Życie codzienne opiera się na ogromnym zasobie oczywistej wiedzy i typów, a socjologia musi zrozumieć, jak ludzie nadają sens swemu światu.

• 1900–1987Herbert Blumer

  Blumer utrzymywał, że ludzie działają wobec rzeczy na podstawie znaczeń, jakie te rzeczy mają dla nich, że znaczenia te powstają w interakcji społecznej i są przetwarzane w drodze interpretacji; społeczeństwo jest wspólnym działaniem, a socjologia musi badać je bezpośrednio, zamiast korelować zmienne.

• 1902–1973E. E. Evans-Pritchard

  Według Evansa-Pritcharda czary u Azandów nie przeczą przyczynom naturalnym, lecz wyjaśniają, dlaczego nieszczęście spada na tę, a nie inną osobę w tej, a nie innej chwili; w tym języku ludzie rozumują spójnie. Nuerowie, jego zdaniem, utrzymują ład bez władców dzięki zrównoważonemu przeciwstawieniu segmentów rodowych.

• 1902–1979Talcott Parsons

  Społeczeństwo trzyma się razem, bo ludzie dzielą wartości, a każdy system społeczny musi rozwiązywać te same podstawowe zadania, by przetrwać.

• 1910–2005Fei Xiaotong

  Fei Xiaotong utrzymywał, że wiejskie społeczeństwo chińskie jest społeczeństwem zażyłości, w którym każdy człowiek stoi w centrum kręgów relacji, bliższych i dalszych, jak fale na wodzie; moralność i porządek zależą tam od tych relacji i od rytuałów, a nie od umów i prawa.

• 1910–2003Robert K. Merton

  Instytucje społeczne często robią rzeczy, których nikt nie zamierzał, fałszywe przekonanie może samo się spełnić, a w nauce największe uznanie zbierają ci, którzy są już sławni.

• 1916–1962Charles Wright Mills

  Twoje prywatne problemy – utrata pracy, rozpadające się małżeństwo – są często sprawami publicznymi, a dostrzeżenie tego związku jest sercem socjologii.

• 1917–2011Harold Garfinkel

  Porządek w życiu codziennym to coś, co ludzie wciąż wspólnie tworzą, chwila po chwili – a ukryte reguły zauważamy dopiero wtedy, gdy ktoś je łamie.

• 1921–2007Mary Douglas

  Douglas twierdziła, że brud jest materią nie na swoim miejscu: reguły czystości bronią klasyfikacji społeczeństwa, a anomalie są omijane lub uświęcane; ciało symbolizuje ciało społeczne, a postrzeganie ryzyka zależy od tego, jak silnie przynależność do grupy i wspólne reguły wiążą ludzi.

• 1922–1982Erving Goffman

  W codziennych spotkaniach odgrywamy role jak aktorzy na scenie, zarządzając wrażeniem, jakie wywieramy, i pomagając innym zachować twarz.

• 1925–2017Zygmunt Bauman

  Współczesne życie stało się „płynne”: relacje, praca i tożsamości już nie trwają, a sama nowoczesna organizacja umożliwiła Zagładę.

• 1926–2022Dorothy E. Smith

  Socjologia powinna wychodzić od faktycznego życia codziennego ludzi, zwłaszcza kobiet, i śledzić, jak odległe instytucje i papierologia je organizują.

• 1926–2006Clifford Geertz

  Za Weberem Geertz twierdził, że człowiek jest zawieszony w sieciach znaczeń, które sam utkał; ponieważ kultura jest publiczna, jej analiza jest interpretacyjnym poszukiwaniem sensu, które czyta rytuał taki jak balijska walka kogutów jako opowieść, jaką ludzie opowiadają sami sobie o sobie.

• 1927–2016Thomas Luckmann

  To, co bierzemy za rzeczywistość, buduje się z wspólnej wiedzy codziennej, a w nowoczesnym życiu religia nie znika, lecz przenosi się z kościołów do życia prywatnego.

• 1927–1998Niklas Luhmann

  Społeczeństwo składa się nie z ludzi, lecz z komunikacji, a nowoczesne społeczeństwo dzieli się na oddzielne systemy – jak prawo, gospodarka i nauka – z których każdy kieruje się własną logiką.

• 1928–2007Syed Hussein Alatas

  „Leniwy tubylec” był kolonialnym wynalazkiem służącym tym, którzy chcieli taniej siły roboczej; nauka społeczna, która bezkrytycznie kopiuje zachodnie pojęcia, sama pozostaje w niewoli.

• 1929–2017Peter Berger

  Ludzie tworzą społeczeństwo, a ono potem wydaje się twardą rzeczywistością i kształtuje tych, którzy je stworzyli – a religia była od dawna baldachimem, który sprawia, że ten świat wydaje się mieć sens.

• 1930–2002Pierre Bourdieu

  Nasze gusty, maniery i ambicje kształtuje pochodzenie społeczne, a to po cichu przekazuje nierówność z jednego pokolenia na następne.

• 1930–2024Johan Galtung

  Według Galtunga pokój to nie tylko brak wojny, lecz także brak przemocy strukturalnej – możliwej do uniknięcia krzywdy wbudowanej w nierówne struktury społeczne, od głodu po brak opieki medycznej; badania nad pokojem powinny jak medycyna diagnozować, przewidywać i leczyć, a konflikty należy przekształcać pokojowo.

• 1932–2014Stuart Hall

  Kultura i media są polami walki o władzę: odbiorcy mogą czytać przekazy wbrew ich intencji, a tożsamości są zawsze tworzone, nigdy po prostu odziedziczone.

• ur. 1938Anthony Giddens

  Struktury społeczne nie stoją nad nami – podtrzymujemy je przy życiu codziennymi działaniami i możemy je zmieniać.

• ur. 1940Arlie Russell Hochschild

  Wiele zawodów wymaga od nas zarządzania uczuciami i ich sprzedawania, jak uśmiech stewardesy – a pracujące kobiety często czeka w domu druga zmiana pracy domowej.

• 1944–2015Ulrich Beck

  Nowoczesne społeczeństwa wytwarzają dziś zagrożenia takie jak zanieczyszczenie i wypadki jądrowe, które nie znają granic, i muszą nauczyć się radzić sobie ze skutkami ubocznymi własnego sukcesu.

• ur. 1944Raewyn Connell

  Istnieje wiele sposobów bycia mężczyzną, a jeden z nich dominuje nad pozostałymi – i teoria społeczna musi słuchać globalnego Południa zamiast mówić tylko z Północy.

• ur. 1947Gøsta Esping-Andersen

  Esping-Andersen dowodzi, że państwa opiekuńcze różnią się rodzajem, nie tylko wydatkami: prawa socjalne mogą uwolnić ludzi od sprzedawania pracy jako towaru, a podział ryzyk między państwo, rynek i rodzinę daje reżimy liberalny, konserwatywny i socjaldemokratyczny, każdy ukształtowany przez koalicje klasowe.

• ur. 1947Saskia Sassen

  Gospodarką światową kieruje się z kilku wielkich miast, w których czołowi finansiści i nisko opłacani migranci zarobkowi zależą od siebie nawzajem.

• ur. 1948Patricia Hill Collins

  Czarne kobiety widzą społeczeństwo z szczególnej pozycji outsiderek od wewnątrz, a rasa, klasa i płeć uciskają ludzi razem jako jeden system.

• ur. 1953Didier Eribon

  Opuszczenie klasy, w której się urodziłeś, zostawia wstyd, o którym trudniej mówić niż o wstydzie związanym z seksualnością, a zrozumienie go wyjaśnia coś o polityce.

• ur. 1961Eva Illouz

  Nasze uczucia dotyczące miłości i szczęścia kształtuje kapitalizm i jego kultura, więc ból miłości jest częściowo problemem społecznym, a nie tylko osobistym.

• ur. 1965Hartmut Rosa

  Nowoczesne społeczeństwa wciąż przyspieszają, co wyobcowuje nas ze świata – dobre życie potrzebuje „rezonansu”, responsywnej relacji z ludźmi, naturą i rzeczami, nad którymi nie mamy kontroli.

• ur. 1970Andreas Reckwitz

  Dziś bycie wyjątkowym i szczególnym jest cenione bardziej niż bycie normalnym, a ten nowy ideał dzieli społeczeństwo na zwycięzców i przegranych.

Odkrywaj mapę gwiazd →