Szkoła · 37 myślicieli

Socjalizm, anarchizm, marksizm i teoria krytyczna

Osoby ze szkoły „Socjalizm, anarchizm, marksizm i teoria krytyczna” na mapie gwiazd Agory (łącznie 37), od Ludwig Feuerbach do Rahel Jaeggi, w porządku chronologicznym.

• 1804–1872Ludwig Feuerbach

  Bóg jest projekcją: ludzie umieszczają swoje najlepsze cechy w niebie i je czczą – więc teologia jest w istocie o człowieku.

• 1809–1865Pierre Joseph Proudhon

  Według Proudhona własność, która pozwala jednym żyć z pracy innych, jest kradzieżą; społeczeństwo powinno być zorganizowane od dołu przez wolne stowarzyszenia, bez państwa.

• 1812–1870Aleksander Hercen

  Historia nie podąża za żadnym narzuconym scenariuszem i nie ma celu, który usprawiedliwiałby poświęcanie żywych ludzi; wolność trzeba zdobyć dla jednostki tu i teraz, a rosyjska gmina chłopska może wskazać własną drogę do socjalizmu.

• 1814–1876Michaił Bakunin

  Według Bakunina wolność jest niemożliwa, dopóki nad ludźmi stoi państwo lub Kościół – a rewolucyjne państwo stworzyłoby po prostu nowych panów.

• 1818–1883Karol Marks

  Według Marksa warunki ekonomiczne kształtują idee i politykę, historię napędza walka klas, a kapitalizm wyzyskuje robotników i trzeba go przezwyciężyć.

• 1820–1895Fryderyk Engels

  Według Engelsa przyroda, historia i myśl rozwijają się przez sprzeczności, a nędzę robotników w kapitalizmie można udokumentować i trzeba ją zakończyć.

• 1828–1889Nikołaj Czernyszewski

  Człowiek jest jedną istotą naturalną; każdy działa z własnego interesu, a ci, którzy rozumieją go właściwie, zbudują społeczeństwo wspólnej pracy i równości kobiet i mężczyzn.

• 1842–1921Piotr Kropotkin

  Zwierzęta i ludzie przetrwają nie tylko dzięki rywalizacji, lecz przede wszystkim dzięki wzajemnej pomocy, więc wolne społeczeństwo może dzielić dobra według potrzeb.

• 1843–1904Antonio Labriola

  Według Labrioli materializm historyczny nie jest kluczem, który wszystko wyjaśnia ekonomią, lecz metodą i filozofią praxis: historię trzeba rozumieć z warunków ludzkiej pracy i współpracy, przez które ludzie zmieniają swój świat i samych siebie.

• 1856–1918Gieorgij Plechanow

  Historią napędza rozwój sił wytwórczych, a nie życzenia bohaterów; jednostki mają znaczenie tylko w granicach, jakie wyznacza ich społeczeństwo, a Rosja też musi przejść przez kapitalizm w drodze do socjalizmu.

• 1871–1919Róża Luksemburg

  Kapitalizm przetrwa tylko dzięki stałemu rozszerzaniu się na nowe regiony, a socjalizm musi przyjść przez działanie mas i demokrację, nigdy przez dyktaturę.

• 1872–1952Aleksandra Kołłontaj

  Prawa wyborcze i prawa własności nie uwolnią kobiet; potrzeba do tego, by praca domowa i opieka nad dziećmi stały się zadaniami społecznymi, oraz miłości opartej na równości i towarzyszeniu zamiast na posiadaniu.

• 1885–1971György Lukács

  W kapitalizmie stosunki ludzkie jawią się jako stosunki między rzeczami, a tylko klasa robotnicza, widząc całość, może złamać to zaklęcie.

• 1891–1937Antonio Gramsci

  Klasy panujące utrzymują się przy władzy nie głównie siłą, lecz zdobywając zgodę przez kulturę, więc każda rewolucja musi najpierw wygrać bitwę idei.

• 1892–1940Walter Benjamin

  Techniczna reprodukcja odbiera sztuce aurę, a historię należy pisać od strony pokonanych, a nie zwycięzców.

• 1895–1973Max Horkheimer

  Teoria nie powinna tylko opisywać społeczeństwa, lecz je krytykować z zamiarem zmiany – a rozum zredukowany do zwykłego narzędzia staje się niebezpieczny.

• 1898–1979Herbert Marcuse

  Społeczeństwo konsumpcyjne utrzymuje ludzi w zadowoleniu i konformizmie, wchłaniając każdą formę protestu – więc prawdziwa wolność wymaga odmowy wobec całego systemu.

• 1900–1980Erich Fromm

  Wielu ludzi uważa wolność za przerażającą i ucieka w posłuszeństwo lub konformizm; dobre życie to bycie i kochanie, a nie mieć i posiadać.

• 1903–1969Theodor Adorno

  Kultura masowa czyni ludzi biernymi konsumentami, a myślenie musi wciąż opierać się każdemu systemowi, który twierdzi, że posiada całą prawdę.

• 1918–1990Louis Althusser

  Szkoły, kościoły i media po cichu kształtują nas w podmioty akceptujące porządek społeczny – ideologia działa, zwracając się do nas, zanim możemy wybrać.

• 1921–1988Raymond Williams

  Według Williamsa kultura oznacza zarazem sztuki i cały sposób życia, tworzony i przekształcany przez zwykłych ludzi; w każdym społeczeństwie obok kultury dominującej współistnieją kultury rezydualne i wyłaniające się, a „struktury odczuwania” rejestrują przeżyte doświadczenie, zanim stwardnieje w utrwaloną ideologię.

• 1922–1997Cornelius Castoriadis

  Społeczeństwami nie rządzą prawa historii ani natury, lecz same tworzą się przez wyobrażeniowe znaczenia; autonomia oznacza, że społeczeństwo i jego członkowie rozpoznają siebie jako autorów swoich instytucji i ośmielają się je kwestionować.

• 1926–2003Karel Kosík

  W życiu codziennym świat jawi się jako utrwalony porządek rzeczy i rutyn, które uważamy za naturalne; dopiero krytyczne myślenie pokazuje, że ludzie stworzyli go własnym działaniem (praxis) i mogą go zmienić.

• 1927–1993Gajo Petrović

  Człowiek jest istotą praxis, swobodnej i twórczej działalności; marksizm nie jest doktryną obiektywnych praw, lecz bezlitosną krytyką wszystkiego, co tę wolność blokuje – także w socjalizmie.

• 1927–2009Leszek Kołakowski

  Żadna doktryna nie może dostarczyć ostatecznej prawdy o historii ani odkupić ludzkości; marksizm, który obiecywał jedno i drugie, stał się ideologią państw despotycznych. Kołakowski bronił wątpienia i zarazem pytania o sacrum, którego nie da się znieść.

• 1929–2026Jürgen Habermas

  Rozum żyje w sposobie, w jaki ludzie dochodzą do porozumienia przez otwartą argumentację, a demokracja działa, gdy decyzje wyłaniają się z takiej swobodnej dyskusji.

• 1929–2019Agnes Heller

  Życie codzienne jest miejscem, w którym ludzie reprodukują siebie i swoje społeczeństwo; humanitarne społeczeństwo to takie, w którym każdy może odnosić się do niego świadomie i wyrastać z istoty jedynie partykularnej w indywidualną osobowość.

• 1933–2023Antonio Negri

  Władza nie pochodzi z państwa, lecz z twórczej, kooperacyjnej zdolności multitudo; władza ustanowiona tylko ją przechwytuje, a w globalnym Imperium bez centrum ta żywa praca może zbudować demokrację wspólnego.

• 1936–1979Nicos Poulantzas

  Państwo kapitalistyczne nie jest ani narzędziem jednej klasy, ani neutralnym arbitrem, lecz zagęszczeniem stosunku sił klasowych; demokratyczna droga do socjalizmu musi przekształcić je od wewnątrz, rozszerzając demokrację bezpośrednią.

• ur. 1942Silvia Federici

  Kapitalizm opiera się na nieodpłatnej pracy reprodukowania życia – pracy domowej, opiece, rodzeniu dzieci – którą przedstawia jako naturę kobiet; ten porządek narzucono przez grodzenia i polowania na czarownice, a można mu się opierać, odzyskując dobra wspólne.

• ur. 1944Angela Davis

  Rasa, klasa i płeć działają razem jako jeden system dominacji, a więzienia ukrywają problemy społeczne, zamiast je rozwiązywać.

• ur. 1947Nancy Fraser

  Sprawiedliwość wymaga zarówno sprawiedliwszego podziału bogactwa, jak i szacunku dla różnych tożsamości – oraz sfery publicznej z wieloma głosami, a nie jednym.

• ur. 1949Axel Honneth

  Ludzie potrzebują uznania ze strony innych, by stać się sobą, a konflikty społeczne wynikają tam, gdzie to uznanie jest odmawiane.

• ur. 1949Slavoj Žižek

  Ideologia nie jest kłamstwem, w które wierzymy, lecz fantazją, według której żyjemy, nawet gdy wiemy lepiej – a Hegel i Lacan pomagają ją zdemaskować.

• ur. 1950Seyla Benhabib

  Etyka musi widzieć każdą osobę w jej konkretnej sytuacji, a nie tylko jako abstrakcyjnie równą – a demokracje wciąż renegocjują prawa outsiderów.

• ur. 1964Rainer Forst

  Każda osoba ma podstawowe prawo do uzasadnienia: żadna reguła ani władza nad nami nie jest prawomocna, jeśli nie da się jej uzasadnić nam jako wolnym i równym.

• ur. 1966Rahel Jaeggi

  Alienacja jest „relacją bezrelacyjności” z samym sobą i ze światem, a formy życia można krytykować jako zawodzące wobec problemów, przed którymi same stają.

Odkrywaj mapę gwiazd →