Szkoła · 52 myślicieli

Filozofia afrykańska i afrykańskiej diaspory

Osoby ze szkoły „Filozofia afrykańska i afrykańskiej diaspory” na mapie gwiazd Agory (łącznie 52), od Ptahhotep do Lewis R. Gordon, w porządku chronologicznym.

• według tradycji ok. 2450–2375 p.n.e.Ptahhotep

  Przypisywana mu nauka mówi, że dobre życie podąża za Maat – prawdą, sprawiedliwością i porządkiem – przez skromność, uczciwą mowę i uważne słuchanie.

• 1556–1627Ahmad Baba al-Timbukti

  Kolor skóry nie jest podstawą do zniewalania kogokolwiek, a twierdzenie, że Czarni Afrykanie są przeklęci jako potomkowie Chama, nie ma podstawy ani w prawie, ani w Piśmie.

• według tradycji 1599–1692Zera Yacob

  Przypisywana mu Hatata uczy: sprawdzaj każde roszczenie religijne w świetle rozumu, który Bóg dał każdemu – a przekonasz się, że wszyscy ludzie są równi.

• ok. 1630–1700Walda Heywat

  Religia rozumu jego nauczyciela powinna stać się praktyczną mądrością na co dzień: umiarem, wykształceniem i troską o rodzinę.

• ok. 1703–1759Anton Wilhelm Amo

  Umysł nie może doznawać wpływu rzeczy fizycznych, więc czucie należy wyłącznie do ciała – a jego zaginiony traktat o statusie prawnym Afrykanów w Europie podobno bronił ich praw.

• 1754–1817Usman dan Fodio

  Władcy muszą rządzić sprawiedliwością i Sunną; gdy uciskają wiernych, uczeni mogą wzywać do emigracji i oporu – a kobiety także mają prawo do nauki.

• 1793–1864Nana Asma’u

  Nauka należy do kobiet tak samo jak do mężczyzn, a poezja w językach, którymi ludzie mówią, może nieść wiarę, historię i wiedzę do każdego domu.

• 1818–1895Frederick Douglass

  Niewolnictwo opiera się na utrzymywaniu ludzi w ignorancji i strachu; ucząc się czytać i stawiając opór, zniewoleni zdobywają szacunek do siebie, którego nikt nie może im podarować, i rozliczają naród z jego własnych zasad.

• 1819–1898Alexander Crummell

  Alexander Crummell twierdził, że rasa potrzebuje przede wszystkim cywilizacji – nauki, kultury moralnej i religii – tworzonej przez jej własnych wykształconych członków, a nie samego kształcenia zawodowego; czarni z diaspory mają obowiązek pomóc w odrodzeniu Afryki.

• 1832–1912Edward Wilmot Blyden

  Afrykanie mają własną osobowość i kulturę, które mają swoją wartość, i powinni się zjednoczyć i je rozwijać, zamiast naśladować Europę.

• 1850–1911Anténor Firmin

  Wszystkie rasy ludzkie są równe pod względem zdolności; nauka, która twierdzi inaczej, opiera się na uprzedzeniach i złej metodzie, a historia Egiptu i Haiti ją obala.

• 1858–1964Anna Julia Cooper

  Postęp narodu mierzy się pozycją jego Czarnych kobiet, które zmagają się jednocześnie z rasą i płcią i zasługują na wykształcenie.

• 1862–1931Ida Wells-Barnett

  Lincz nie był sprawiedliwością za przestępstwa, lecz terrorem, by trzymać Czarnych Amerykanów w ryzach, a dowodzą tego fakty zebrane z samej białej prasy.

• 1868–1963W.E.B. Du Bois

  Czarni Amerykanie są zmuszeni widzieć siebie oczami społeczeństwa, które na nich patrzy z góry – to „podwójna świadomość” – a linia koloru jest centralnym problemem współczesnego świata.

• 1885–1954Alain Locke

  Wartości wyrastają z uczucia i kultury, więc jest ich wiele; zadaniem nie jest ich ujednolicanie, lecz pozwolenie kulturom spotykać się na równych warunkach – a Czarni Amerykanie powinni przemawiać za siebie samych w swojej własnej sztuce.

• 1891–1960Zora Neale Hurston

  Według Hurston opowieści, kazania, pieśni i hoodoo czarnych wspólnot Południa są odrębną sztuką i odrębną wiedzą, naznaczoną dramatyzmem i „wolą ozdabiania”; zapisane językiem samych mówiących, ukazują czarne życie jako coś więcej niż tragedię.

• 1896–1985Paulette Nardal

  Paulette Nardal twierdziła, że czarni studenci w Paryżu, tak jak wcześniej Afroamerykanie, przechodzili od naśladowania europejskich wzorów do świadomości rasowej; czarni ze wszystkich imperiów powinni się poznać i połączyć swoje dwie kultury w nowym humanizmie.

• 1906–2001Léopold Sédar Senghor

  Według Senghora kultura afrykańska ma własny sposób poznawania, przez uczucie, rytm i uczestnictwo, i jej miejsce jest we wspólnej cywilizacji wszystkich ludów – pogląd, który Soyinka, Towa i Hountondji krytykowali jako esencjalistyczny.

• 1906–1977Placide Tempels

  Według Tempelsa myśl ludów Bantu utożsamia byt z siłą życiową i szereguje wszystkie byty według ich siły – pogląd później krytykowany jako etnofilozofia.

• 1909–1972Kwame Nkrumah

  Wolna Afryka potrzebuje filozofii łączącej jej dziedzictwo tradycyjne, islamskie i chrześcijańskie na gruncie socjalistycznym – i musi opierać się neokolonializmowi.

• 1912–1981Alexis Kagame

  Język narodu zawiera jego filozofię: gramatyka kinyarwanda odsłania kompletny system kategorii bytu.

• 1913–2008Aimé Césaire

  Kolonializm nie cywilizuje, lecz brutalizuje kolonizatora i zamienia skolonizowanych w rzeczy – a Czarna kultura zasługuje na dumę, nie na wstyd.

• 1915–1964Claudia Jones

  Claudia Jones twierdziła, że czarne kobiety w Stanach Zjednoczonych są „superwyzyskiwane” jednocześnie jako pracownice, jako Czarne i jako kobiety; ponieważ są najbardziej uciskane, ich walki są centralne dla ruchów robotniczego, czarnego i kobiecego, które je zaniedbywały.

• 1922–1999Julius Nyerere

  Socjalizm afrykański powinien wyrastać z tradycyjnej wielkiej rodziny, w której ludzie dzielą się i polegają na sobie, a nie z walki klas.

• 1923–1986Cheikh Anta Diop

  Dowodził, że starożytny Egipt był Czarną cywilizacją afrykańską, i że Afrykanie muszą pisać własną historię z własnych źródeł, by odzyskać swoją przeszłość.

• 1924–1973Amílcar Cabral

  Wyzwolenie spod rządów kolonialnych jest aktem kultury, a rewolucyjna teoria musi wyrastać z realnych warunków własnego ludu.

• 1925–1961Frantz Fanon

  Według Fanona kolonializm niszczy umysły skolonizowanych tak samo jak ich ziemie, a wyzwolenie się oznacza złamanie jego uścisku na ciele i obrazie siebie.

• ur. 1928Sylvia Wynter

  Idea „Człowieka”, którą nowoczesny Zachód uznał za ludzkość jako taką, jest tylko jedną wersją bycia człowiekiem, zbudowaną na wykluczaniu innych – i musimy wymyślić nowe.

• 1931–2019John S. Mbiti

  W życiu afrykańskim religia jest wszędzie, a jednostka istnieje tylko przez wspólnotę: „Jestem, ponieważ jesteśmy.”

• 1931–1982Okot p’Bitek

  Okot p’Bitek twierdził, że zachodni uczeni i afrykańscy teologowie „zhellenizowali” religie afrykańskie, nadając afrykańskim bóstwom przymioty Boga greckiego i chrześcijańskiego; myśl afrykańską trzeba opisywać w jej własnych pojęciach i jako część całego sposobu życia.

• 1931–2014Marcien Towa

  Marcien Towa twierdził, że etnofilozofia i Négritude Senghora celebrują afrykańską różnicę, która utrzymuje Afrykę w podporządkowaniu; by być wolną, Afryka musi krytykować własne tradycje i przyswoić sobie naukę i filozofię, którym Europa zawdzięczała swoją potęgę.

• 1931–2022Kwasi Wiredu

  Afrykańscy myśliciele powinni sprawdzać odziedziczone zachodnie pojęcia na własnych językach, a tradycyjny konsensus może ugruntować demokrację bez partii.

• 1934–2018Fabien Eboussi Boulaga

  Eboussi Boulaga utrzymywał, że etnofilozofia, rekonstruując afrykański światopogląd dla europejskiego uznania, myli obyczaj z myślą; filozofia w Afryce musi wychodzić od konkretnej sytuacji pozostawionej przez kolonialną klęskę i pomagać ludziom istnieć z siebie i dla siebie, bez przemocy i samowoli.

• 1934–1992Audre Lorde

  Różnice między kobietami nie są zagrożeniem, lecz źródłem siły; feminizm, który ignoruje rasę, klasę lub seksualność, powtarza dominację, którą chce przezwyciężyć, a milczenie nikogo nie chroni.

• 1935–1994Lélia Gonzalez

  Lélia Gonzalez utrzymywała, że rasizm w Brazylii działa przez zaprzeczenie: mit demokracji rasowej go ukrywa, a codzienny język go zdradza, zwłaszcza w wizerunkach czarnych kobiet; amefricanidade nazywa wspólną historię i opór ludzi pochodzenia afrykańskiego w obu Amerykach.

• 1935–2018Sophie Oluwole

  Ustna mądrość Jorubów, zwłaszcza wersety Ifá, jest prawdziwą filozofią z własnymi myślicielami – Orunmila, dowodziła, stoi obok Sokratesa jako założyciel klasycznej filozofii.

• 1938–2025Ngũgĩ wa Thiong’o

  Ngũgĩ wa Thiong’o twierdził, że język niesie kulturę i pamięć ludu, tak że języki kolonialne kolonizują umysł; afrykańscy pisarze powinni pisać w językach afrykańskich, a dekolonizacja jest trwającym procesem jasnego widzenia siebie i przesuwania centrum.

• 1939–2019Kwame Gyekye

  Osoba jest kształtowana przez wspólnotę, ale nie zostaje przez nią pochłonięta – myśl afrykańska potrafi połączyć wartości wspólnotowe i prawa jednostki.

• 1940–2019Ifeanyi Menkiti

  Nie rodzisz się osobą, lecz nią stajesz się, wrastając w swoje zobowiązania we wspólnocie.

• 1941–2025V. Y. Mudimbe

  Afryka, jaką zna świat, została wynaleziona przez zachodnich odkrywców, misjonarzy i uczonych – Afrykanie muszą odzyskać moc definiowania samych siebie.

• ur. 1942Molefi Kete Asante

  Molefi Kete Asante twierdzi, że ludzie pochodzenia afrykańskiego powinni interpretować świat z własnego położenia, jako podmioty i sprawcy historii, a nie przedmioty europejskiej perspektywy, która podaje się za uniwersalną; dawny Egipt jest klasyczną cywilizacją Afryki.

• 1942–2024Paulin Hountondji

  Nie ma zbiorowej filozofii, którą cały naród dzieli nieświadomie; filozofia afrykańska to krytyczna, pisemna debata między jednostkami.

• 1942–1980Walter Rodney

  Walter Rodney twierdził, że niedorozwój Afryki nie jest stanem pierwotnym, lecz skutkiem włączenia jej do kapitalistycznej gospodarki światowej przez handel niewolnikami i kolonializm, które wysysały jej pracę i bogactwo do Europy; rozwój wymaga socjalizmu i własnego działania ludu.

• 1944–1995Henry Odera Oruka

  Tradycyjne społeczności afrykańskie mają własnych krytycznych myślicieli, mądre jednostki, których refleksje są prawdziwą filozofią, a nie tylko wspólnym folklorem.

• 1946–1977Steve Biko

  Wyzwolenie zaczyna się w umyśle: Czarni muszą najpierw uwolnić się od poczucia niższości, które zasiał w nich ucisk.

• ur. 1946Mahmood Mamdani

  Mahmood Mamdani twierdzi, że kolonialne rządy pośrednie podzieliły Afrykanów na miejskich obywateli i wiejskich poddanych władzy zwyczajowej, na rozdwojone państwo, które przetrwało niepodległość; kolonialne kategorie osadnika i tubylca wyjaśniają też, jak ofiary mogły stać się mordercami w Rwandzie.

• ur. ok. 1948Mogobe Ramose

  Osoba staje się osobą tylko przez innych ludzi, a samo bycie jest nieustannym stawaniem się przeżywanym we wspólnocie.

• ur. 1955Souleymane Bachir Diagne

  Souleymane Bachir Diagne twierdzi, że myśl islamska, jak pokazał Ikbal, pozostaje wierna swoim źródłom, pozostając w ruchu, a sztuka afrykańska, czytana przez Senghora z Bergsonem, jest sama filozofią; przekład to droga, którą tradycje docierają do lateralnego uniwersalizmu.

• ur. 1956Paul Gilroy

  Paul Gilroy twierdzi, że czarna kultura nie jest własnością narodu ani afrykańskiego pochodzenia, lecz formacją transatlantycką, ukształtowaną przez niewolnictwo i migrację, wewnątrz nowoczesności i przeciw niej; absolutyzm etniczny i myślenie rasowe powinny ustąpić miejsca planetarnemu humanizmowi.

• ur. 1957Achille Mbembe

  Nowoczesna władza to nie tylko władza nad zarządzaniem życiem, ale nad rozstrzyganiem, kto może żyć, a kto musi umrzeć – dziedzictwo kolonializmu i niewolnictwa.

• ur. ok. 1957Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí

  Dowodzi, że przed kolonializmem społeczeństwo joruba było uporządkowane według wieku, a nie płci – a kategorię kobiety narzuciło zachodnie myślenie o ciałach.

• ur. 1962Lewis R. Gordon

  Lewis Gordon twierdzi, że rasizm antyczarny jest formą złej wiary, ucieczką od wolności i odpowiedzialności ludzkiej egzystencji, która traktuje Czarnych jak problemy, a nie jak osoby; filozofia Africana pyta, co znaczy być człowiekiem w warunkach odczłowieczenia.

Odkrywaj mapę gwiazd →