Podróż · 13 przystanków
Ameryka Łacińska i rdzenne Ameryki
Od sporu w Valladolid i pieśni nahua po zwrot dekolonialny: sześć stuleci myślenia w Amerykach i o Amerykach.
Przystanki
Przystanek 1 z 13: Bartolomé de Las Casas
Podbój postawił pytanie europejskiemu prawu: czy ludy Ameryk mają własny rozum, władców i własność? Bartolomé de Las Casas, niegdyś sam właściciel rdzennych robotników, odpowiada: tak. W Valladolid w latach 1550–51 dowodzi przeciw Juanowi Ginésowi de Sepúlvedzie, który powoływał się na arystotelesowską naukę o niewolnictwie z natury, że wojna i praca przymusowa wobec nich są niesprawiedliwe. Wcześniej proponował sprowadzanie w zamian zniewolonych Afrykanów – radę, której później żałował jako równie niesprawiedliwej.
Przystanek 2 z 13: Nezahualcoyotl
Ludy Ameryk zadawały własne pytania na długo wcześniej – choć to, co z nich przetrwało, przeszło przez kolonialne ręce. Czy cokolwiek na ziemi jest prawdziwe i trwałe? Pieśni przypisywane Nezahualcoyotlowi, władcy Texcoco w XV wieku, pytają o to i odpowiadają „kwiatem i pieśnią” (in xochitl in cuicatl): poezją jako sposobem powiedzenia czegoś prawdziwego. Czy je ułożył, jest dyskutowane – przetrwały w zbiorach w języku nahuatl spisanych po podboju – a że stanowią „filozofię nahua”, to teza Miguela León-Portilli, później przepracowana przez Jamesa Maffiego. Ta mapa nie zapisuje żadnej udokumentowanej linii od tych pieśni do późniejszych myślicieli.
Przystanek 3 z 13: Guaman Poma
Około 1615 roku andyjski autor odpowiada we własnym imieniu. Felipe Guaman Poma de Ayala wysyła królowi Hiszpanii kronikę liczącą niemal 1200 stron z prawie 400 rysunkami: historię Andów, zapis nadużyć kolonialnych i plan dobrego rządzenia, po hiszpańsku z domieszką keczua. Świat andyjski nie jest tu przedmiotem obrony, lecz sam siebie opisuje. Rękopis leżał nieznany w Kopenhadze do 1908 roku.
Przystanek 4 z 13: Juana Inés de la Cruz
W wicekrólestwie Nowej Hiszpanii pytanie przesuwa się na to, kto w ogóle może myśleć. Sor Juana Inés de la Cruz, hieronimitka w Meksyku z wielką biblioteką, jest nakłaniana przez biskupa Puebla, piszącego jako „siostra Filotea”, by porzuciła świeckie nauki. Jej Odpowiedź (1691) broni jej dążenia do wiedzy jako danego przez Boga i wylicza uczone kobiety z przeszłości. Krótko przed śmiercią oddała swoją bibliotekę, z powodów wciąż spornych.
Przystanek 5 z 13: José Martí
Po niepodległości nowe republiki muszą zdecydować, czyimi ideami mają rządzić. W „Naszej Ameryce” (1891) José Martí, piszący na emigracji w Nowym Jorku, wzywa je, by poznały własne ludy – rdzenne, Czarne, mestyzowskie i wiejskie – zamiast kopiować wzorce europejskie lub północnoamerykańskie. „Nie może być nienawiści rasowej, ponieważ nie ma ras”, pisze, i ostrzega przed potęgą Stanów Zjednoczonych. Poległ w kubańskiej wojnie o niepodległość w 1895 roku.
Przystanek 6 z 13: José Carlos Mariátegui
José Carlos Mariátegui chce socjalizmu dla Peru, który byłby nie zwykłym zapożyczeniem, lecz własnym, bohaterskim tworzeniem. W „Siedmiu esejach” (1928) dowodzi, że „problem Indian”, jak go wówczas nazywano, nie jest sprawą rasy ani wychowania, lecz tkwi w systemie ziemskim wielkich majątków – i że socjalizm może budować na wspólnotowych tradycjach andyjskiego ayllu. Jego niezależna linia przyniosła konflikt z Międzynarodówką Komunistyczną.
Przystanek 7 z 13: Augusto Salazar Bondy
W 1968 roku Peruwiańczyk Augusto Salazar Bondy pyta wprost, czy w ogóle istnieje filozofia „naszej Ameryki”. Przeważnie, odpowiada, naśladowała ona jedną europejską szkołę po drugiej – nie z braku talentu, lecz jako objaw dominacji i zależności. Leopoldo Zea odpowiada z Meksyku w 1969 roku, że refleksja nad własną sytuacją już jest filozofią, „bez przymiotników” (sin más). Ich wymiana otwiera drogę do filozofii wyzwolenia.
Przystanek 8 z 13: Gustavo Gutiérrez
Wyzwolenie jest najpierw wypracowywane w teologii. Gustavo Gutiérrez, proboszcz w ubogiej dzielnicy Limy, definiuje w 1971 roku teologię jako „krytyczną refleksję nad praxis w świetle Słowa”: ubóstwo nie jest losem, lecz wytworem niesprawiedliwych struktur, a Kościół musi opowiedzieć się po stronie ubogich. Później napisał książkę o Las Casasie, którego widział jako prekursora – pierwsza stacja podróży wraca.
Przystanek 9 z 13: Enrique Dussel
Enrique Dussel, którego dom w 1973 roku zbombardowali prawicowi paramilitarni i który w 1975 roku udał się na wygnanie do Meksyku, daje wyzwoleniu filozofię i historię. Nowoczesność, dowodzi, zaczęła się nie od Reformacji, lecz w 1492 roku, od europejskiego podboju Ameryki i „zakrycia” Innego. Czerpiąc z Lévinasa i Marksa, ugruntowuje etykę w roszczeniach tych, których system wyklucza, i z tego stanowiska polemizuje z Apelem i Habermasem.
Przystanek 10 z 13: Aníbal Quijano
W 1992 roku peruwiański socjolog Aníbal Quijano nazywa to, co przetrwało kolonialne administracje: „kolonialność władzy”, w której idea rasy, zrodzona w podboju Ameryki, szereguje ludy i rozdziela pracę na całym świecie. Wraz z Walterem Mignolo i Marią Lugones stała się punktem wyjścia zwrotu dekolonialnego.
Przystanek 11 z 13: Gloria Anzaldúa
Na granicy USA i Meksyku Gloria Anzaldúa pisze po angielsku, hiszpańsku, tex-mex i w nahuatl. W „Borderlands/La Frontera” (1987) granica jest „otwartą raną”, w której zderzają się światy, a ze swojego życia jako robotniczej lesbijki Chicany rozwija „nową świadomość mestizy”, która utrzymuje sprzeczności razem. Czerpie z azteckich postaci, takich jak bogini Coatlicue – świat nahua z drugiej stacji, odzyskany.
Przystanek 12 z 13: Viola Cordova
Podróż zwraca się ku rdzennej Ameryce Północnej. Viola Cordova, pochodzenia apaczów jicarilla i latynoskiego, jedna z pierwszych rdzennych Amerykanek z doktoratem z filozofii, przedstawia podstawowe ramy rdzennego światopoglądu w terminach filozofii akademickiej: świat jest samopodtrzymującą się całością, ludzie są jedną jej częścią wśród innych, a etyka oznacza utrzymywanie równowagi w relacjach z tym, co ludzkie i nieludzkie. Jej eseje ukazały się po jej śmierci jako „How It Is” (2007). Jej rozprawa doktorska z 1992 roku porównywała pojęcie Świętego Wiatru u Nawahów z monizmem Spinozy.
Przystanek 13 z 13: Silvia Rivera Cusicanqui
Z La Paz Silvia Rivera Cusicanqui, która pracuje ze społecznościami ajmarskimi, odkąd w 1983 roku założyła Andyjską Pracownię Historii Mówionej, zarzuca, że teoria dekolonialna pisana na północnoamerykańskich uniwersytetach zamienia idee andyjskie w kapitał akademicki. Przeciw uporządkowanemu mestizajemu stawia ajmarskie słowo ch’ixi – szarość zrobioną z czarnych i białych kropek, które nigdy się nie zlewają. Podobnie jak Guaman Poma cztery stulecia wcześniej, mówi z Andów we własnym imieniu.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora