Podróż · 12 przystanków
Jak socjologia wyłoniła się z filozofii
Jak pytania filozofii moralnej, prawa naturalnego, filozofii dziejów i ekonomii politycznej stały się nauką o społeczeństwie – od Ibn Chalduna po Durkheima, który w 1895 roku ogłosił ją niezależną od filozofii.
Przystanki
Przystanek 1 z 12: Ibn Chaldun
Zanim socjologia dostała nazwę, jej pytania należały do filozofii moralnej i politycznej: jak ludzie powinni żyć razem? W Muqaddimie (1377) Ibn Chaldun głosił niezależną naukę o cywilizacji ludzkiej, odrębną od „polityki obywatelskiej” filozofów, która pyta, jak należy rządzić domem lub miastem według etyki i filozofii; jego przedmiotem było to, jak życie społeczne rzeczywiście działa. Osmańscy historycy czytali go od XVII wieku, ale większość europejskich myślicieli na tej podróży nigdy go nie czytała: pełny przekład francuski ukazał się dopiero w latach 60. XIX wieku.
Przystanek 2 z 12: Giambattista Vico
Trzy i pół wieku później, najwyraźniej nie znając Ibn Chalduna, Giambattista Vico w Neapolu także ogłosił nową naukę. „Nowa nauka” (1725; wersja ostateczna 1744) dowodzi, że świat cywilny stworzyli ludzie, więc jego zasad trzeba „szukać w modyfikacjach naszego własnego ludzkiego umysłu”, a filozofia musi połączyć się z filologią, badaniem języków, obyczajów i praw. Przeciw Grocjuszowi i Pufendorfowi Vico twierdził, że prawo naturalne nie jest ponadczasowym kodeksem, lecz wyrasta wraz z obyczajami narodów. Długo pozostawał na marginesie; w XIX wieku odkryto go na nowo.
Przystanek 3 z 12: Monteskiusz
Vico szukał biegu wspólnego wszystkim narodom; Monteskiusz zapytał, dlaczego ich prawa tak bardzo się różnią. „O duchu praw” (1748) określa prawa jako „konieczne stosunki wynikające z natury rzeczy” – definicja obejmująca zarówno świat fizyczny, jak i społeczeństwa ludzkie – i obok pytania prawa naturalnego, jakie prawa powinny być, stawia pytanie porównawcze: dlaczego są takie, jakie są. Klimat, religia, handel, obyczaje i forma rządu wspólnie kształtują to, co nazywał „duchem ogólnym” narodu.
Przystanek 4 z 12: Adam Ferguson
W Szkocji, gdzie katedry filozofii moralnej i prawa uczyły historii społeczeństwa, Monteskiusza czytano uważnie. Adam Ferguson, od 1764 roku profesor filozofii moralnej w Edynburgu, przyznał w „An Essay on the History of Civil Society” (1767), że po tym, co napisał Monteskiusz, ledwie wie, po co w ogóle miałby zajmować się sprawami ludzkimi. Przeciw stanowi natury teoretyków prawa naturalnego od Hobbesa po Rousseau twierdził, że ludzie zawsze żyli w grupach: stan natury „jest tutaj”.
Przystanek 5 z 12: John Millar
Ferguson pisał historię społeczeństwa obywatelskiego jako opowieść o cnocie i zepsuciu; John Millar w Glasgow powiązał ją ze sposobem, w jaki ludzie zarabiają na życie. „The Origin of the Distinction of Ranks” (1771; poprawione wydanie 1779) śledzi, jak władza nad kobietami, dziećmi i sługami zmienia się od łowiectwa i pasterstwa do rolnictwa i handlu, i krytykuje amerykańskich kolonistów, którzy mówili o wolności, trzymając niewolników. Ronald Meek (1976) pokazał, jak obficie schemat czerpał z relacji o rdzennych ludach Ameryki; w jego odczytaniu umieszczał je w najwcześniejszym stadium, w przeszłości Europy, a nie wśród jej współczesnych.
Przystanek 6 z 12: Adam Smith
Millar, według własnych słów, zawdzięczał swoje podejście wykładom Adama Smitha, które jako student słuchał. Notatki studenta z glasgowskich wykładów Smitha o jurysprudencji z lat 1762–63, odnalezione dopiero w 1958 roku, przedstawiają cztery „odrębne stany” ludzkości: łowców, pasterzy, rolnictwo i handel. Jak Millar opisał to Dugaldowi Stewartowi, kurs filozofii moralnej Smitha biegł od teologii naturalnej i etyki do sprawiedliwości i „celowości” (expediency) – części, która stała się „Bogactwem narodów” (1776). Millar nazywał Monteskiusza Baconem tej gałęzi filozofii, a Smitha jej Newtonem. Podobny ciąg stadiów naszkicował w Paryżu w latach 1750–51 Turgot; kto był pierwszy, jest sporne (Meek 1976).
Przystanek 7 z 12: Henri de Saint-Simon
Po rewolucji handlowe społeczeństwo Smitha pojawiło się we Francji jako społeczeństwo „przemysłowe”. Henri de Saint-Simon oparł się na pracach Jean-Baptiste’a Saya, który spopularyzował ekonomię Smitha we Francji, i wyciągnął wniosek polityczny: społeczeństwem powinni kierować ci, którzy wytwarzają, wraz z uczonymi, a nie szlachcice i żołnierze. W „Mémoire sur la science de l’homme” (1813) wzywał do nauki o człowieku i społeczeństwie, która opierałaby się, jak fizjologia, na obserwacji. Od 1817 roku młody Auguste Comte pracował dla niego jako sekretarz.
Przystanek 8 z 12: Auguste Comte
Obaj rozstali się w 1824 roku w sporze o wznowienie „Plan des travaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la société” (1822) Comte’a. Polityka, dowodził tam młody Comte, musi zostać wyniesiona do rangi nauk obserwacyjnych. Hasła 1789 roku nazwał doktrynami „krytycznymi”, zdolnymi rozbić stary porządek, lecz nie założyć nowego. Tam, gdzie prawo naturalne spierało się o uprawnienia, nowa nauka miała szukać praw rządzących życiem społecznym.
Przystanek 9 z 12: Harriet Martineau
Kurs Comte’a dotarł do świata anglojęzycznego za sprawą Harriet Martineau, która do badania społeczeństwa doszła przez ekonomię polityczną: jej „Illustrations of Political Economy” (1832–34) przekształciły idee Smitha, Malthusa i Ricarda w szeroko czytane miesięczne opowiadania. Jej książka „How to Observe Morals and Manners” (1838) jest jednym z pierwszych traktatów o metodzie badań społecznych. Jej skrócenie sześciu tomów Comte’a do dwóch (1853) było na tyle jasne, że Comte polecił je swoim zwolennikom, a potem przetłumaczono je z powrotem na francuski.
Przystanek 10 z 12: Alexis de Tocqueville
Martineau objechała Stany Zjednoczone w latach 1834–36; Alexis de Tocqueville podróżował tam w latach 1831–32 i pytał, co społeczeństwo równych robi ze swoimi członkami. „O demokracji w Ameryce” (1835/1840) traktuje „równość warunków” jako fakt generujący, z którego wynikają prawa, opinie i obyczaje, i oświadcza, że „zupełnie nowemu światu potrzebna jest nowa nauka polityczna”. Tocqueville wymieniał Pascala, Monteskiusza i Rousseau jako trzech ludzi, z którymi żył „po trochu każdego dnia”; jego porównanie obyczajów i instytucji przeniosło metodę Monteskiusza w epokę demokracji.
Przystanek 11 z 12: Karol Marks
W 1848 roku Tocqueville jako poseł był świadkiem rewolucji w Paryżu; Karol Marks analizował ją z Londynu jako walkę klas („Walki klasowe we Francji”, 1850). Dziedzictwo Szkotów przekształcił w krytykę: Smith i Ricardo, pisał w 1857 roku, zaczynali od „indywidualnego i odosobnionego myśliwego i rybaka”, rzutując w przeszłość jednostkę własnego stulecia jako coś naturalnego. „Kapitał” (1867) cytuje Fergusona o podziale pracy i Vica o historii tworzonej przez ludzi; Ronald Meek widział w czterech stadiach prekursora marksowskich sposobów produkcji.
Przystanek 12 z 12: Émile Durkheim
Tam, gdzie Marks widział w podziale pracy alienację i panowanie klasowe, Émile Durkheim zapytał, co spaja społeczeństwo, gdy każdy wykonuje inną pracę. „O podziale pracy społecznej” (1893) zaczyna się od Adama Smitha i odpowiada solidarnością „organiczną”, opartą na wzajemnej zależności; jego łacińska rozprawa przypisywała Monteskiuszowi położenie fundamentów nauk społecznych. „Reguły metody socjologicznej” (1895) ogłosiły nową naukę wolną od jakiejkolwiek zależności od filozofii; w 1896 roku Bordeaux dało mu pierwszą we Francji katedrę nauk społecznych. Dalsze dzieje dyscypliny opowiada podróż „Jak społeczeństwo stało się możliwe do pomyślenia”.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora