Podróż · 10 przystanków
Filozofia w czasach narodowego socjalizmu
Jak filozofki i filozofowie w Niemczech i w okupowanej Europie uczestniczyli w narodowym socjalizmie, dostosowywali się do niego, uciekali przed nim lub zostali zamordowani pod jego rządami – z faszystowskimi Włochami jako punktem porównania i pierwszymi próbami zrozumienia na emigracji tego, co się stało.
Przystanki
Przystanek 1 z 10: Giovanni Gentile
Czy filozofia może służyć dyktaturze – i co się staje z filozofią, gdy to robi? We Włoszech pytanie to pojawiło się dziesięć lat wcześniej niż w Niemczech. Giovanni Gentile, który przekształcił idealizm Hegla w „idealizm aktualny”, został ministrem oświaty w pierwszym rządzie Mussoliniego (1922–24), a w 1925 roku zredagował Manifest intelektualistów faszystowskich; Benedetto Croce odpowiedział kontrmanifestem. Gentile napisał też filozoficzną część artykułu, który pod nazwiskiem Mussoliniego krążył jako „Doktryna faszyzmu” (1932). Trwał przy reżimie aż do Republiki Salò i został zastrzelony przez komunistycznych partyzantów we Florencji 15 kwietnia 1944 roku.
Przystanek 2 z 10: Martin Heidegger
W Niemczech pytanie to pojawiło się w 1933 roku. W kwietniu Martin Heidegger został wybrany rektorem Uniwersytetu we Fryburgu, a 1 maja wstąpił do NSDAP. Jego mowa rektorska „Die Selbstbehauptung der deutschen Universität” (Samoutwierdzenie się niemieckiego uniwersytetu) nazywała służbę pracy, służbę wojskową i „służbę wiedzy” trzema równorzędnymi obowiązkami studentów i ogłaszała, że wielce sławiona „wolność akademicka” zostanie z niemieckiego uniwersytetu wygnana. W kwietniu 1934 roku zrezygnował z rektoratu, ale pozostał członkiem partii do 1945 roku; jak daleko to zaangażowanie sięga w jego filozofię, wciąż jest przedmiotem sporu.
Przystanek 3 z 10: Edmund Husserl
Heidegger objął w 1928 roku katedrę we Fryburgu po swoim nauczycielu Edmundzie Husserlu. Na mocy swoich antysemickich ustaw i rozporządzeń reżim nazistowski w kwietniu 1933 roku wysłał Husserla, wówczas już profesora emerytowanego, na przymusowy urlop i odsunął go od wszelkiej oficjalnej działalności akademickiej; ustawa o obywatelstwie Rzeszy z 1935 roku pozbawiła go, jak wszystkich Żydów, praw obywatela Rzeszy, a w 1936 roku reżim odebrał mu prawo nauczania. W Niemczech prawie nie mógł już publikować: dwie pierwsze części Kryzysu nauk europejskich i fenomenologii transcendentalnej, oparte na jego wykładach z 1935 roku w Wiedniu i Pradze, ukazały się w 1936 roku w czasopiśmie belgradzkim. Husserl zmarł we Fryburgu 27 kwietnia 1938 roku; wkrótce potem franciszkanin Herman Leo Van Breda przemycił jego rękopisy w bezpieczne miejsce w Belgii. Wydanie Bycia i czasu z 1941 roku ukazało się bez dedykacji dla niego – usuniętej, według relacji Heideggera, na prośbę wydawcy; podziękowanie w przypisie w § 7 pozostało.
Przystanek 4 z 10: Ernst Cassirer
Husserl pozostał we Fryburgu; Ernst Cassirer, który w 1929 roku dyskutował z Heideggerem w Davos i w latach 1929–30 był rektorem Uniwersytetu w Hamburgu, opuścił Niemcy w 1933 roku. Wykładał w Oksfordzie, w Göteborgu, na Yale i na Columbii; zmarł w Nowym Jorku 13 kwietnia 1945 roku. Mit państwa, wydany w 1946 roku, stosuje jego filozofię form symbolicznych do narodowego socjalizmu: nowoczesna komunikacja masowa, dowodził, została użyta do politycznego wyzyskania myślenia mitycznego. Krytykował w nim Heideggerowską ideę „rzucenia” (Geworfenheit) jako obraz ludzkiej kondycji, który czyni filozofię niezdolną do wypełnienia jej obowiązku.
Przystanek 5 z 10: Alfred Baeumler
Podczas gdy Cassirer wyjeżdżał, nowy rząd utworzył katedrę dla jednego ze swoich zwolenników. Alfred Baeumler, który w 1931 roku przedstawił Nietzschego jako „filozofa i polityka” nadchodzącej Rzeszy, objął w 1933 roku nową berlińską katedrę pedagogiki politycznej. 10 maja 1933 roku, w dniu palenia książek na placu naprzeciw uniwersytetu, przemawiał do studentów przed rozpoczęciem palenia; później kierował działem nauki w Urzędzie Rosenberga (Amt Rosenberg). Jego wydanie Nietzschego w wydawnictwie Kröner, obejmujące Wolę mocy, kształtowało popularną lekturę Nietzschego aż do ukazania się wydania krytycznego.
Przystanek 6 z 10: Carl Schmitt
W teorii prawa i państwa Carl Schmitt, jeden z czołowych teoretyków prawa konstytucyjnego Republiki Weimarskiej, wstąpił do NSDAP tego samego dnia co Heidegger, 1 maja 1933 roku; został pruskim radcą stanu i kierował sekcją nauczycieli akademickich w Związku Narodowosocjalistycznych Prawników. W „Der Führer schützt das Recht” („Führer chroni prawo”, 1934) usprawiedliwiał zabójstwa z 30 czerwca – 2 lipca 1934 roku jako najwyższą formę prawa. W październiku 1936 roku zorganizował konferencję „Żydostwo w nauce prawa”; po atakach tygodnika SS Das Schwarze Korps, który nazwał jego antysemityzm pozorem, musiał w grudniu 1936 roku zrezygnować ze stanowisk w związku prawników i z redagowania Deutsche Juristen-Zeitung, zachował jednak berlińską katedrę i tytuł radcy stanu.
Przystanek 7 z 10: Edith Stein
Schmitt zachował katedrę; innych reżim już w 1933 roku wypędził z ich stanowisk. Edith Stein, dawna asystentka Husserla, która rozwinęła fenomenologię wczucia i połączyła ją z myślą Tomasza z Akwinu, została 19 kwietnia 1933 roku zwolniona z Niemieckiego Instytutu Pedagogiki Naukowej w Münsterze z powodu żydowskiego pochodzenia. W październiku 1933 roku wstąpiła do klasztoru karmelitanek w Kolonii; w 1938 roku przeniesiono ją dla bezpieczeństwa do karmelu w Echt w Holandii. Po tym, jak holenderscy biskupi katoliccy publicznie zaprotestowali przeciw deportacjom, gestapo aresztowało ją tam 2 sierpnia 1942 roku wraz z siostrą Rosą; obie zostały zamordowane w Auschwitz 9 sierpnia.
Przystanek 8 z 10: Janina Hosiasson-Lindenbaum
Prześladowania dotknęły także filozofki i filozofów daleko poza niemieckimi uniwersytetami. Janina Hosiasson-Lindenbaum, filozofka ze szkoły lwowsko-warszawskiej, zajmowała się indukcją i prawdopodobieństwem; w 1940 roku, pisząc z Wilna, opublikowała w Journal of Symbolic Logic probabilistyczną odpowiedź na paradoks konfirmacji. We wrześniu 1939 roku wraz z mężem, logikiem Adolfem Lindenbaumem, wyjechała z Warszawy do Wilna; latem 1941 roku został on aresztowany i rozstrzelany pod Wilnem przez oddziały niemieckie lub litewskie formacje pomocnicze (relacje co do miejsca się różnią). Pod okupacją niemiecką była od jesieni 1941 roku więziona na Łukiszkach; wiosną 1942 roku, być może 29 marca, została wydana niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i prawdopodobnie rozstrzelana; miejsce nie jest znane.
Przystanek 9 z 10: Dialektyka oświecenia
Ci, którym udało się uciec, próbowali zrozumieć, co się dzieje. W 1933 roku reżim zamknął frankfurcki Instytut Badań Społecznych kierowany przez Maxa Horkheimera, a gestapo zajęło jego budynek; Instytut kontynuował działalność w Genewie, a od 1934 roku na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku. W Kalifornii Horkheimer i Theodor W. Adorno napisali Dialektykę oświecenia, rozpowszechnianą w maszynopisie w 1944 roku i wydrukowaną w Amsterdamie w 1947 roku. Jej przedmowa pyta, dlaczego ludzkość, zamiast wejść w stan prawdziwie ludzki, pogrąża się w nowym rodzaju barbarzyństwa; książka szuka odpowiedzi w samym oświeconym rozumie, który stał się narzędziem panowania, a jeden z rozdziałów analizuje „elementy antysemityzmu”.
Przystanek 10 z 10: Hannah Arendt
Hannah Arendt, która studiowała u Heideggera i Jaspersa, została w 1933 roku na krótko aresztowana i uciekła przez Pragę i Genewę do Paryża. Internowana przez władze francuskie w Gurs w 1940 roku, zdołała uciec; w Marsylii Walter Benjamin, który we wrześniu 1940 roku odebrał sobie życie na granicy hiszpańskiej, powierzył jej swoje tezy „O pojęciu historii”, które w 1941 roku przekazała Adornowi w Nowym Jorku. Korzenie totalitaryzmu (1951) badają antysemityzm, imperializm i nową formę panowania reżimów nazistowskiego i stalinowskiego. Co można myśleć po tych zbrodniach i jaką odpowiedzialność ponosi filozofia uniwersytecka – te pytania podejmują podróż „Myśleć po Auschwitz” i debata „Filozofia uniwersytecka a narodowy socjalizm”.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora