Podróż · 11 przystanków
Azja i Europa w dialogu
Europa czytająca teksty azjatyckie, Azja pracująca z europejskimi – i miejsca, w których się spotkały.
Przystanki
Przystanek 1 z 11: Yajnavalkya
Czy istnieje ja i jak odnosi się do świata? W Bryhadaranjakopaniszadzie mędrzec Yajnavalkya, jak przedstawia go tekst, naucza, że najgłębsze ja, Atman, jest jednym z Brahmanem, podstawą wszystkich rzeczy. Nie da się go ująć jako przedmiotu – można się do niego zbliżyć tylko przez zaprzeczenie: „neti neti”, nie to, nie to. To nauczanie stawia pytanie, o które filozofia indyjska będzie się spierać przez stulecia.
Przystanek 2 z 11: Budda Siakjamuni
Budda, który prawdopodobnie znał nauki tego rodzaju, odrzuca ich rdzeń: patrz tak uważnie, jak chcesz, nie znajdziesz stałego ja (anatta), tylko zmienne procesy powstające w zależności od siebie nawzajem. Przywiązanie do ja jest przyczyną cierpienia. Wyzwolenie przychodzi nie przez zjednoczenie z wiecznym Ja, lecz przez przejrzenie go – myśl, którą jego późniejsi zwolennicy idą dalej.
Przystanek 3 z 11: Nagarjuna
Nagarjuna, jakieś sześć stuleci później, rozszerza wgląd Buddy z ja na wszystko. Wszystkie rzeczy powstają w zależności od innych, więc żadna nie ma własnej istoty – są puste (shunyata), a sama pustka też jest pusta. Ostrą logiką rozbiera każde stałe stanowisko. Jego szkoła, Madhyamaka („droga środka”), rozprzestrzenia się do Tybetu, Chin i Japonii; Europa dowiaduje się o takich ideach dopiero w epoce misjonarzy.
Przystanek 4 z 11: Gottfried Wilhelm Leibniz
Leibniz uważnie śledzi relacje jezuickich misjonarzy z Chin. We wstępie do „Novissima Sinica” (1697) sugeruje, że Chiny powinny wysłać misjonarzy do Europy, by uczyli praktyki teologii naturalnej; w późnej „Rozprawie o naturalnej teologii Chińczyków” (1716) odczytuje neokonfucjańską zasadę (li) jako bliską własnej myśli, a w heksagramach Yijing rozpoznaje swoją arytmetykę dwójkową. Jego lektura jest szczodra – i przefiltrowana przez łacinę misjonarzy.
Przystanek 5 z 11: Świat jako wola i przedstawienie
Stulecie później Schopenhauer czyta Upaniszady w łacińskim przekładzie Anquetila-Duperrona z wersji perskiej i nazywa je pociechą swojego życia. W „Świecie jako woli i przedstawieniu” znajduje zgodność Kanta, Upaniszad i nauki buddyjskiej: świat, który widzimy, jest przedstawieniem, za nim leży jedna ślepa wola, a zbawienie leży w jej zaprzeczeniu. Czy Indie ukształtowały jego myśl, czy tylko ją potwierdziły, jest dyskutowane; tak czy inaczej, idee indyjskie wchodzą teraz do europejskiej filozofii.
Przystanek 6 z 11: Hu Shi
Ruch odbywa się też w drugą stronę. Hu Shi studiuje u Johna Deweya na Columbii, a gdy Dewey w latach 1919–21 wykłada w Chinach, Hu mu towarzyszy i rozpowszechnia jego idee. Pragmatyzm Deweya nazywa „eksperymentalizmem” i zwraca go przeciw wielkim „izmom”: odważne hipotezy, staranna weryfikacja, jeden konkretny problem naraz. W swojej historii starożytnej filozofii chińskiej czyta klasycznych mistrzów pod kątem ich metody logicznej – europejskie narzędzie użyte do ponownego odczytania chińskiej przeszłości.
Przystanek 7 z 11: K. C. Bhattacharya
W Bengalu K. C. Bhattacharya traktuje Kanta i wedantę jako równie żywe opcje: w „The Subject as Freedom” (1930) opisuje podmiotowość jako stopniowe uwalnianie się od przedmiotu, w słownictwie zaczerpniętym z obu. W wykładzie „Swaraj in Ideas” ostrzega też przed „kulturowym poddaństwem”, w którym skolonizowane umysły przejmują zachodnie pojęcia bez ich badania. Uczyć się od Europy to dla niego jedno; być rządzonym przez jej pojęcia – drugie.
Przystanek 8 z 11: Kitarō Nishida
W Kioto Nishida Kitarō czerpie z praktyki zen, „czystego doświadczenia” Williama Jamesa i dialektyki Hegla. W „Badaniu dobra” (1911) dowodzi, że czyste doświadczenie poprzedza rozdział podmiotu i przedmiotu; później ugruntowuje wszystko w „miejscu” absolutnej nicości. Zachodnie pojęcia służą tu wyrażeniu wglądu ukształtowanego przez zen – a filozofowie wokół niego w Kioto wkrótce jadą do Niemiec.
Przystanek 9 z 11: Martin Heidegger
Tanabe Hajime, młodszy kolega Nishidy, później jego następca i krytyk, słucha Heideggera we Fryburgu w 1923 roku; Kuki Shūzō uczęszcza na jego wykłady w Marburgu w latach 1927–28, a uczeń Nishidy, Nishitani Keiji, studiuje u niego we Fryburgu w latach 1937–39. Sam Heidegger, szukając myślenia poza zachodnią metafizyką, pracuje w 1946 roku z chińskim uczonym Paulem Shih-yi Hsiao nad tłumaczeniem fragmentów Daodejing, a później pisze „Z rozmowy o języku między Japończykiem a pytającym”. Jak daleko to ukształtowało jego myśl poza ostrożnymi wskazówkami, jest sporne.
Przystanek 10 z 11: Bimal Krishna Matilal
Po 1950 roku spotkanie przenosi się do filozofii analitycznej. Bimal Krishna Matilal, wyszkolony przez tradycyjnych pandytów w Navya-Nyaya, „nowej logice” filozofii indyjskiej, a następnie na Harvardzie, gdzie studiował u Quine’a, rekonstruuje indyjskie debaty o percepcji, negacji i ja narzędziami nowoczesnej logiki – nie jako egzotyczną mądrość, lecz jako argumenty, które można sprawdzić. Od 1976 roku wykłada w Oksfordzie.
Przystanek 11 z 11: Derek Parfit
Derek Parfit, również w Oksfordzie, dochodzi przez eksperymenty myślowe – teleportację, podzielone mózgi – do poglądu na ja, który sam porównuje z poglądem Buddy: liczy się nie dodatkowy fakt tożsamości osobowej, lecz ciągłość psychologiczna. Od Upaniszad po Parfita pytanie o ja wędrowało w obu kierunkach.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora