Podróż · 11 przystanków
Filozofia feministyczna
Spór trwający sześć stuleci: czym jest kobieta i co z tego wynika dla sprawiedliwości?
Przystanki
Przystanek 1 z 11: Christine de Pisan
Około 1405 roku Christine de Pisan, wdowa utrzymująca się z pióra na francuskim dworze, czyta uczone autorytety o kobietach i traci nadzieję – aż trzy alegoryczne damy, Rozum, Prawość i Sprawiedliwość, pomagają jej zbudować miasto. „Księga o Mieście Dam” obala mizoginię metodą samych autorytetów, przytaczając przykłady uczonych, sprawiedliwych i odważnych kobiet. Teza, że niższość kobiet jest uprzedzeniem uczonych, a nie faktem natury, leży na stole.
Przystanek 2 z 11: Mary Astell
Trzy stulecia później Mary Astell daje tej tezie kartezjański fundament. Rozum należy do umysłu, a umysł nie ma płci; kobietom brakuje wykształcenia, więc proponuje dla nich kolegium. Następnie zwraca teorię umowy samego Locke’a przeciw jego czytelnikom: „Jeśli wszyscy mężczyźni rodzą się wolni, dlaczego wszystkie kobiety rodzą się niewolnicami?” Władzę absolutną odrzuca się w państwie, a przyjmuje w rodzinie – niespójność, którą feministyczna myśl polityczna będzie wciąż demaskować.
Przystanek 3 z 11: Mary Wollstonecraft
Rewolucja czyni tę niespójność jawną. Olimpia de Gouges przepisuje Deklarację z 1789 roku dla kobiet i zostaje zgilotynowana; Mary Wollstonecraft w „Wołaniu o prawa kobiety” (1792) dowodzi wbrew Rousseau, że kobiety wydają się frywolne, bo tak się je wychowuje, i że społeczeństwo, które odmawia im rozumu, psuje obie płci. Prawa, dowodzi, wynikają z natury rozumnej, którą kobiety dzielą.
Przystanek 4 z 11: Harriet Taylor Mill
Harriet Taylor Mill przechodzi od praw do ekonomii. „Nadanie praw wyborczych kobietom” (1851) domaga się prawa głosu, wykształcenia i wszystkich zawodów i dowodzi, że ekonomiczna zależność kobiet jest korzeniem ich poddaństwa: żona powinna zarabiać, a nie być utrzymywana. John Stuart Mill, jej towarzysz, a potem mąż, nazwał ją współautorką „On Liberty”; jego „Poddaństwo kobiet” wniosło jej argument do liberalnej teorii politycznej, choć w łagodniejszej formie.
Przystanek 5 z 11: Anna Julia Cooper
Anna Julia Cooper, urodzona w niewoli, pokazuje, co dotąd ten argument pomijał. Ruch sufrażystek przemawia w imieniu białych kobiet; Czarne przywództwo – w imieniu mężczyzn. „A Voice from the South” (1892) nalega, że rasa i płeć cierpi się razem i że pozycja Czarnej kobiety mierzy postęp narodu. Odtąd myśl feministyczna musi pytać, za które kobiety mówi – pytanie, które wróciło stulecie później pod nazwą nadaną mu przez Kimberlé Crenshaw: „intersekcjonalność” (1989).
Przystanek 6 z 11: Simone de Beauvoir
Simone de Beauvoir przeformułowuje całe pytanie. „Kobietą się nie rodzi, kobietą się staje”: kobiecość nie jest naturą, lecz sytuacją, wytworzoną przez wychowanie, mit i ekonomię, w której kobieta zostaje ukonstytuowana jako Inna męskiego podmiotu. „Druga płeć” (1949) przykłada dialektykę Hegla i egzystencjalizm, który rozwinęła obok Sartre’a, z własnym naciskiem na sytuację i ucisk, do tradycji od Astell po Milla – i domaga się nie włączenia do istniejącego świata, lecz wolności, która go przekształca.
Przystanek 7 z 11: Luce Irigaray
Luce Irigaray zarzuca, że równość Beauvoir wciąż bierze męski podmiot za wzór. Zachodnia filozofia i psychoanaliza, dowodzi w „Speculum” (1974), znają tylko jedną płeć i jej zwierciadło; kobiecość nigdy nie została pomyślana w swoich własnych terminach. Różnica płci jest zadaniem: kobieca podmiotowość i porządek symboliczny z własnym językiem. Krytycy widzieli esencjalizm; ona widziała w alternatywie asymilację.
Przystanek 8 z 11: bell hooks
bell hooks podejmuje pytanie Cooper dla ruchu swojej epoki. Amerykański feminizm, dowodzi w „Ain’t I a Woman” (1981), został ukształtowany przez białe kobiety z klasy średniej i ignorował Czarne kobiety, które mierzyły się jednocześnie z seksizmem i rasizmem. W „Feminist Theory: From Margin to Center” (1984) redefiniuje feminizm jako ruch na rzecz zakończenia seksistowskiego ucisku – dla wszystkich – i nazywa jego wroga jednym splecionym systemem. W tym samym roku co „Ain’t I a Woman” Angela Davis wyciągnęła podobny wniosek z historii niewolnictwa i ruchu sufrażystek w „Kobietach, rasie i klasie”.
Przystanek 9 z 11: Judith Butler
Judith Butler radykalizuje Beauvoir. Jeśli kobietą się staje, nie ma „płci biologicznej” poprzedzającej stawanie się: płeć (gender) jest performatywna, wytwarzana przez powtarzanie aktów, które przywołują normę, a samo ciało jest odczytywane przez tę normę. „Uwikłani w płeć” (1990) krytykuje Irigaray i Kristevą za zakładanie binarnej różnicy i zwraca się do Foucaulta po władzę, która ją wytwarza. Podmiot feminizmu – „kobiety” – staje się pytaniem, a nie daną.
Przystanek 10 z 11: María Lugones
Potem pytanie zwraca się ku temu, czy ta kategoria była kiedykolwiek uniwersalna. Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí dowodzi, że przedkolonialne społeczeństwo joruba było uporządkowane według starszeństwa, a nie płci, i że „kobieta” przyszła wraz z panowaniem kolonialnym. María Lugones buduje na niej i na Quijano: kolonializm narzucił binarny system płci – „kolonialność płci” – a feminizm dekolonialny musi wychodzić od światów skolonizowanych kobiet.
Przystanek 11 z 11: Talia Mae Bettcher
Dziś pytanie „czym jest kobieta?” jest przedmiotem sporów w sądach i parlamentach, nie tylko w czasopismach. Sally Haslanger zaproponowała w 2000 roku, by definiować płeć (gender) przez pozycję społeczną – być kobietą znaczy być w jakimś względzie podporządkowaną dlatego, że jest się postrzeganą jako samica – wybierając pojęcie, które najlepiej służy walce z niesprawiedliwością. Talia Mae Bettcher wychodzi od życia i społeczności trans, w których „kobieta” obejmuje kobiety trans jako rzecz oczywistą; filozofowie krytyczni wobec gender, tacy jak Kathleen Stock, utrzymują, że oznacza dorosłą samicę człowieka. Sześć stuleci po Christine de Pisan spór dotyczy jego własnego pierwszego terminu – debata „Czym jest płeć (gender)?” przedstawia stanowiska.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora