Podróż · 12 przystanków
Jak społeczeństwo stało się możliwe do pomyślenia
Od Ibn Chalduna po krytykę Raewyn Connell wobec socjologii pisanej na globalnej Północy: jak społeczeństwo stało się przedmiotem nauki – i kto mógł je opisywać.
Przystanki
Przystanek 1 z 12: Ibn Chaldun
Czy samo społeczeństwo może być przedmiotem nauki? W 1377 roku w odległej twierdzy na terenie dzisiejszej Algierii północnoafrykański historyk Ibn Chaldun napisał Muqaddimę, wprowadzenie do swojej historii świata, i zaproponował nową naukę o ʿumran – ludzkiej organizacji społecznej. Dynastie wznoszą się na asabijji, solidarności grupowej ludów pustyni, i upadają w ciągu kilku pokoleń, gdy miejski zbytek ją rozpuszcza. Europejscy uczeni zwrócili na niego szerszą uwagę dopiero w XIX wieku, po przekładach częściowych i po francuskim przekładzie Muqaddimy de Slane’a (1862–68).
Przystanek 2 z 12: Auguste Comte
Auguste Comte nadał nowej nauce nazwę. W „Kursie filozofii pozytywnej” (1830–42) dowodził, że każda gałąź wiedzy przechodzi od wyjaśnienia teologicznego przez metafizyczne do „pozytywnego”, naukowego – a nauka o społeczeństwie, najbardziej złożona ze wszystkich, przychodzi ostatnia. Najpierw nazwał ją „fizyką społeczną”, a potem, pod koniec lat 30., „socjologią”, słowem, które wcześniej pojawiło się tylko w niepublikowanym rękopisie opata Sieyèsa. Socjologia miała odkrywać prawa porządku i postępu; Comte skończył, zakładając świecką „Religię Ludzkości”, by wprowadzić je w życie.
Przystanek 3 z 12: Harriet Martineau
Harriet Martineau przybliżyła Comte’a angielskim czytelnikom skróconym przekładem w 1853 roku – ale już wcześniej podjęła coś, czego on nigdy nie zrobił: podręcznik obserwowania społeczeństwa. „How to Observe Morals and Manners” (1838) ostrzegało podróżników przed własnymi uprzedzeniami i kazało im badać instytucje, zapisy, a nawet statystyki samobójstw, zamiast gawędzić z kilkoma miejscowymi. Stosując tę metodę w „Society in America”, zmierzyła Stany Zjednoczone ich własnymi ideałami i uznała, że niewolnictwo i „polityczne nieistnienie kobiet” tym ideałom nie sprostały.
Przystanek 4 z 12: Karol Marks
Karol Marks, młodszy współczesny Comte’a, także szukał praw historii, lecz wyciągnął przeciwny wniosek: społeczeństwo kształtują nie idee, lecz sposób, w jaki ludzie wytwarzają swoje życie. „Nie świadomość ludzi określa ich byt – pisał w 1859 roku – lecz ich byt społeczny określa ich świadomość.” Społeczeństwo jawi się jako struktura klas i konfliktu, a kapitalizm jako historyczna forma, która przeminie. Każdy późniejszy socjolog musiał rozliczyć się z Marksem – niektórzy przez jego rozwijanie, więcej przez spór z nim.
Przystanek 5 z 12: Émile Durkheim
Émile Durkheim uczynił socjologię dyscypliną akademicką z własną metodą. Fakty społeczne – prawa, moralność, język, praktyki religijne – istnieją poza jednostkami i je ograniczają, i trzeba je badać „jak rzeczy”. W „Samobójstwie” (1897) wybrał najbardziej prywatny wyobrażalny czyn i pokazał, że jego wskaźniki rosną i spadają wraz z integracją i regulacją społeczną: nawet rozpacz ma społeczne przyczyny. Społeczeństwo jest dla Durkheima odrębną rzeczywistością, spajaną wspólnymi przekonaniami i zagrożoną anomią, gdy normy tracą uchwyt.
Przystanek 6 z 12: Max Weber
Max Weber zgadzał się, że socjologia musi być nauką, ale nalegał, że musi też rozumieć. Działanie społeczne jest zorientowane na innych i niesie subiektywny sens, który socjolog musi uchwycić, by wyjaśnić, co ludzie robią. W „Etyce protestanckiej a duchu kapitalizmu” (1904–05) pokazał, jak idee religijne – kalwińskie powołanie – mogły pomóc w ukształtowaniu porządku gospodarczego. Tam, gdzie Durkheim widział społeczeństwo jako rzeczywistość „jak rzecz”, Weber widział sieci znaczeń i postępującą racjonalizację, która „odczarowuje” świat.
Przystanek 7 z 12: W.E.B. Du Bois
Po podróży po Stanach Zjednoczonych w 1904 roku Weber napisał do W. E. B. Du Boisa, pochwalił „Dusze czarnego ludu” i poprosił go o esej, który ukazał się w jego czasopiśmie w 1906 roku. Du Bois zrobił już to, czego niewielu socjologów jego czasu próbowało: do „The Philadelphia Negro” (1899) obszedł dom po domu Siódmą Dzielnicę miasta, a na Uniwersytecie Atlanty zorganizował coroczne badania empiryczne życia Czarnych. Długo spychany na margines przez biały akademicki mainstream, jest dziś uznawany za twórcę empirycznej socjologii amerykańskiej.
Przystanek 8 z 12: Ida Wells-Barnett
Du Bois nie był jedynym, który liczył. Ida B. Wells, dziennikarka z Memphis, której prasę w 1892 roku zniszczył tłum, traktowała lincz jako fakt społeczny do zmierzenia. W „Southern Horrors” (1892) i „A Red Record” (1895) zebrała przypadki głównie z białej prasy, w tym z rocznych zestawień „Chicago Tribune”, by nikt nie mógł odrzucić jej liczb jako stronniczych: w większości linczów nawet nie zarzucano gwałtu. W 1909 roku podpisała wezwanie, które doprowadziło do powstania NAACP, ale wkrótce trzymano ją na jego obrzeżach.
Przystanek 9 z 12: Jane Addams
W Hull House Jane Addams w Chicago osoby tam mieszkające, skupione wokół Florence Kelley, już wcześniej, dom po domu, zmapowały narodowości i płace okolicznej dzielnicy imigranckiej w „Hull-House Maps and Papers” (1895) – badaniu, które antycypowało miejskie badania Szkoły Chicagowskiej w socjologii. Addams pisała do „American Journal of Sociology”, a jednak jej pracę później przypisano do „pracy socjalnej”; dziś znów czyta się ją jako teoretyczkę społeczną i filozofkę demokracji.
Przystanek 10 z 12: Erving Goffman
Szkoła Chicagowska uczyniła z miasta laboratorium, a w 1953 roku Uniwersytet Chicagowski nadał doktorat Ervingowi Goffmanowi, który zwrócił się ku najmniejszym jednostkom życia społecznego: spotkaniom. Z obserwacji na wyspie Szetlandów i w szpitalu psychiatrycznym zbudował socjologię codzienności, w której prezentujemy siebie jak aktorzy, strzeżemy swojej „twarzy” i współpracujemy, by sytuacje się nie załamały. „Człowiek w teatrze życia codziennego” (1956; rozszerzone wydanie amerykańskie 1959) pokazał, że społeczeństwo jest tworzone i odtwarzane w każdej rozmowie, kolejce i przyjęciu.
Przystanek 11 z 12: Pierre Bourdieu
Pierre Bourdieu podziwiał Goffmana i wydawał jego książki po francusku we własnej serii. Ale pytał, co pomija skupienie na sytuacjach: dlaczego ludzie wnoszą do spotkania tak nierówne zasoby? Jego odpowiedzią był habitus – dyspozycje gustu, mowy i postawy nabyte przez klasę – i formy kapitału stawką pól społecznych. „Dystynkcja” (1979) pokazała, że nawet preferencja dla obrazu czy potrawy jest społecznym znacznikiem: „Gust klasyfikuje i klasyfikuje klasyfikującego.”
Przystanek 12 z 12: Raewyn Connell
Ale czyje społeczeństwo stało się możliwe do pomyślenia? „Southern Theory” Raewyn Connell (2007) zauważyło, że kanon socjologii, od jej założycieli po Giddensa i Bourdieu, był pisany w metropoliach Północy i rościł sobie prawo do mówienia w imieniu ludzkości, podczas gdy skolonizowane społeczeństwa występowały głównie jako „prymitywne” kontrasty lub dane. Czytała myślicieli społecznych z Afryki, Iranu, Indii i Ameryki Łacińskiej jako teoretyków samych w sobie. Podróż, która zaczęła się od Ibn Chalduna w Afryce Północnej, kończy się żądaniem, by teoria społeczna była tworzona z wielu miejsc naraz.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora