Podróż · 10 przystanków
Od Gargi do Oluwole
Trzy tysiące lat, cztery kontynenty: o podstawach świata, umyśle i ciele, logice i źródłach wiedzy.
Przystanki
Przystanek 1 z 10: Gargi Vachaknavi
Czy wśród pierwszych filozofów były kobiety? W Bryhadaranjakopaniszadzie, powstałej w północnych Indiach około VIII–VI wieku p.n.e., braminka Gargi Vachaknavi rzuca wyzwanie mędrcowi Yajnavalkyi na dworze króla Janaki: na czym utkany jest świat? Jej pytania doprowadzają go do tego, co niezniszczalne, a co jest „niewidzianym widzącym”. Czy Gargi żyła, jest niepewne; to, że tekst ukazuje kobietę debatującą jako równą, nie jest.
Przystanek 2 z 10: Hipparchia
W Grecji zapis jest cieńszy. Platon pozwala Sokratesowi uczyć się o miłości od kapłanki Diotymy, prawdopodobnie postaci literackiej, a tradycja wymienia Aspazję jako nauczycielkę retoryki Peryklesa. Jedyną kobietą z własnym rozdziałem w „Żywotach” Diogenesa Laertiosa jest Hipparchia, która opuściła zamożną rodzinę, by prowadzić cyniczne życie z Kratesem na ulicach Aten – taka sama skromność i taka sama wolność słowa jak mężczyzna. Konwenans, uważali cynicy, nie ma władzy wobec natury.
Przystanek 3 z 10: Hypatia z Aleksandrii
Siedem stuleci później Hypatia kieruje szkołą w Aleksandrii, ucząc matematyki, astronomii i filozofii platońskiej pogan i chrześcijan jednakowo. Jej komentarze zaginęły; uczeń Synezjusz chwali ją jako nauczycielkę. Jej zamordowanie przez chrześcijański tłum w 415 roku uczyniło z niej symbol – rozumu zniszczonego przez fanatyzm albo męczennicy – a znaczna część późniejszych pism o niej to projekcja. Pozostaje kobieta uznana za czołową filozofkę swojego miasta.
Przystanek 4 z 10: Ban Zhao
W Chinach Ban Zhao ukończyła „Księgę Han” swego brata i uczyła cesarzową. Jej „Nauki dla kobiet” zalecają pokorę i oddanie rodzinie męża i przez stulecia czytano je jako podręcznik uległości. Ale dowodzą też, że żony mogą dobrze służyć tylko wtedy, gdy są wykształcone, i domagają się, by dziewczęta od ósmego roku życia uczyć jak chłopców. Uczona kobieta zabezpieczająca córkom miejsce w systemie – dwuznaczność jej tekstu jest dwuznacznością jej położenia.
Przystanek 5 z 10: Małgorzata Porete
Średniowieczna Europa wytworzyła bogatą kobiecą literaturę mistyczną, od Hildegardy z Bingen po Juliannę z Norwich. Małgorzata Porete, beginka z Hainaut, poszła najdalej: w „Zwierciadle dusz prostych” dusza, która unicestwiła własną wolę, żyje w Bogu „bez dlaczego” i nie potrzebuje już cnót jako mistrzyń. Jej sędziowie odczytali to jako herezję i spalono ją w Paryżu w 1310 roku. Mistrz Eckhart był w mieście w następnym roku; wielu uczonych sądzi, że znał jej księgę.
Przystanek 6 z 10: Elżbieta Czeska
Dwa lata po tym, jak Kartezjusz opublikował „Medytacje”, księżniczka Elżbieta Czeska naciskała go w liście (1643): jak niematerialna dusza może poruszać ciałem? Kartezjusz nigdy nie odpowiedział w sposób, który by ją zadowolił, a jej zarzut stał się podręcznikowym problemem dualizmu. Jej korespondencja pokazuje, jak kobiety uprawiały filozofię w XVII wieku – w listach, poza uniwersytetami, tak jak robiły to także Anne Conway, Margaret Cavendish i Damaris Masham.
Przystanek 7 z 10: Émilie du Châtelet
Stulecie później Émilie du Châtelet połączyła fizykę Newtona z metafizyką Leibniza w „Podstawach fizyki” i przełożyła „Principia” na francuski – wciąż standardowa wersja. Broniła siły żywej (vis viva) przeciw newtonistom, a użycia hipotez przeciw samemu Newtonowi. Przez długi czas pamiętano ją tylko jako towarzyszkę Voltaire’a; jej traktat czyta się dziś jako filozofię nauki samą w sobie.
Przystanek 8 z 10: Anna Julia Cooper
W 1892 roku Anna Julia Cooper, urodzona w niewoli w Karolinie Północnej, opublikowała „A Voice from the South”. Postęp narodu, dowodziła, mierzy się pozycją jego Czarnych kobiet: dopiero gdy wchodzą „w cichej, niekwestionowanej godności” swojej kobiecości, wchodzi z nimi cała rasa. Krytykowała Czarnych przywódców mężczyzn za ignorowanie kobiet, a białe feministki za ignorowanie rasy – i w wieku sześćdziesięciu sześciu lat zrobiła doktorat na Sorbonie.
Przystanek 9 z 10: Ruth Barcan Marcus
W XX wieku kobiety wreszcie zdobywają stanowiska uniwersyteckie, we wszystkich dziedzinach dyscypliny. Ruth Barcan Marcus w 1946 roku połączyła kwantyfikatory z operatorami modalnymi, dając formułę noszącą jej imię, broniła logiki modalnej przed Quine’em i proponowała, że nazwy są zwykłymi „etykietami” – pogląd bliski temu, co później rozsławił Kripke. Anscombe, Foot, Murdoch i Midgley przekształciły etykę w Oksfordzie w tych samych dziesięcioleciach; Arendt i Beauvoir zrobiły to samo dla polityki i egzystencji.
Przystanek 10 z 10: Sophie Oluwole
Podróż kończy się w Lagos. Sophie Oluwole, pierwsza Nigeryjka z doktoratem z filozofii, dowodziła, że jorubańska tradycja ustna – korpus Ifá, Orunmila jako mędrzec porównywalny z Sokratesem – zawiera prawdziwą filozofię, a pisemny, zachodni obraz dyscypliny ją wyklucza. Socjolożka Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí poszła dalej i zapytała, czy sama kategoria „kobieta” nie była kolonialnym importem. Pytanie, kto się liczy jako filozof, wciąż jest otwarte.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora