Podróż · 10 przystanków
Filozofia afrykańska
Od maksym wezyra po krytykę etnofilozofii – zwyczaju przedstawiania światopoglądu całego ludu jako jego filozofii: kto przemawia za myślą afrykańską?
Przystanki
Przystanek 1 z 10: Ptahhotep
Najstarszy tekst tej podróży pochodzi z Egiptu. W „Maksymach Wezyra Ptahhotepa” – przypisywanych wezyrowi Starego Państwa, ale prawdopodobnie spisanych dopiero w Państwie Środka, z którego pochodzą najstarsze kopie – stary wezyr poucza syna: słuchaj, zanim zaczniesz mówić, bądź sprawiedliwy, bądź skromny, bo Maat – prawda i właściwy porządek – trwa, a arogancja przemija. Czy to filozofia, czy literatura mądrościowa, to samo w sobie pytanie, które tradycja będzie wciąż zadawać swoim źródłom.
Przystanek 2 z 10: Augustyn z Hippony
Augustyn urodził się w Tagaście w rzymskiej Afryce Północnej, w dzisiejszej Algierii, i został biskupem Hippony na tym samym wybrzeżu. Jego „Wyznania” wynalazły autobiografię wnętrza; jego „Państwo Boże” – chrześcijańską filozofię dziejów. Myśl europejska uznała go za swojego, a jego afrykańskie pochodzenie długo pomijano – pierwszy przypadek pytania, kto gdzie się liczy.
Przystanek 3 z 10: Ahmad Baba al-Timbukti
W Timbuktu, ośrodku islamskiej nauki na skraju Sahary, prawnik Ahmad Baba odpowiada w 1615 roku na pytania z oazy Tuat: według prawa islamskiego jedynie niewiara, nigdy kolor skóry, może sprawić, że człowieka wolno zniewolić, a rzekoma klątwa ciążąca na potomkach Chama nie ma żadnych podstaw. Jak prawo jego czasów uważał jednak zniewolenie niewiernych za dopuszczalne. Wiele z tej tradycji piśmienniczej wciąż spoczywa nieskatalogowane w bibliotekach rękopisów regionu.
Przystanek 4 z 10: Zera Yacob
W 1630 roku etiopski uczony Zera Yacob, uciekając przed prześladowaniami religijnymi, ukrywa się w jaskini i bada wszystkie roszczenia religijne w „świetle rozumu”. Jego „Hatata” dochodzi do wniosku, że każda religia uważa swoją za prawdziwą i że rozum musi rozstrzygać między nimi – i stwierdza, że Bóg stworzył mężczyzn i kobiety równymi i że klasztorny celibat przeczy naturze. Spisana w 1667 roku byłaby racjonalizmem powstałym niezależnie od Europy – jeśli jest autentyczna: od 1920 roku niektórzy uczeni przypisują ją misjonarzowi Giusto da Urbino, który dostarczył rękopis, a pytanie wciąż jest otwarte.
Przystanek 5 z 10: Anton Wilhelm Amo
Anton Wilhelm Amo, urodzony na Wybrzeżu Złota około 1703 roku, zabrany stamtąd jako dziecko i podarowany jako „prezent” księciu Brunszwiku-Wolfenbüttel, został pierwszym znanym Afrykaninem z doktoratem z filozofii na europejskim uniwersytecie i wykładał filozofię w Halle, Wittenberdze i Jenie. Jego rozprawa dowodzi wbrew Kartezjuszowi, że umysł nie czuje; czucie należy do żywego ciała. Traktat prawny o prawach Afrykanów w Europie zaginął. Około 1747 roku wrócił do Afryki Zachodniej.
Przystanek 6 z 10: Edward Wilmot Blyden
W XIX wieku pytanie staje się polityczne. Edward Wilmot Blyden, urodzony w Indiach Zachodnich i działający w Liberii, dowodzi, że Afrykanie mają odrębną „osobowość afrykańską”, którą nie należy ani wymazywać przez Europę, ani się jej wstydzić, i że islam służył Afryce lepiej niż chrześcijaństwo kolonizatorów. Panafrykanizm, Négritude i debaty XX wieku mają tu swoje korzenie.
Przystanek 7 z 10: Placide Tempels
W 1945 roku belgijski misjonarz Placide Tempels publikuje „Filozofię Bantu”: Baluba z Konga, twierdzi, mają ontologię, w której bycie jest siłą życiową, a wszystko istnieje w hierarchii sił. Książka jako pierwsza przedstawiła afrykański światopogląd jako filozofię – i od początku budziła spory, bo mówi za Afrykanów zamiast pozwolić im mówić, i to w służbie kolonialnej misji.
Przystanek 8 z 10: Paulin Hountondji
Paulin Hountondji nazywa problem: „etnofilozofia”. Tempels i jego afrykańscy następcy przedstawiają zbiorowy, jednomyślny światopogląd ludu jako filozofię – ale filozofia, dowodzi Hountondji, to indywidualna, pisana, krytyczna debata, a mit jednomyślności służy temu, by właśnie jej Afrykanom odmówić. Odera Oruka odpowiada „filozofią mędrców”, przeprowadzając wywiady z wiejskimi mędrcami: krytyczne myślenie jednostek istnieje także w kulturach ustnych.
Przystanek 9 z 10: Sophie Oluwole
Sophie Oluwole, pierwsza Nigeryjka z doktoratem z filozofii, odwraca argument. Korpus Ifá Jorubów, twierdzi, zawiera argumenty, a nie tylko przekonania; Orunmilę, jego legendarnego mędrca, można porównać z Sokratesem – obaj nie zostawili pism, obaj zostali zachowani przez uczniów. Kryterium pisma, zarzuca Hountondjiemu, wykluczyłoby także Sokratesa. Tradycja ustna może być filozofią, jeśli umie się ją czytać.
Przystanek 10 z 10: Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí
Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí pyta, co jeszcze narzuciła zachodnia soczewka. W „The Invention of Women” dowodzi, że przedkolonialne społeczeństwo joruba było uporządkowane według starszeństwa, a nie płci, i że kategoria „kobieta” przyszła wraz z panowaniem kolonialnym i zachodnią nauką – feminizm nie wyłączając. Krytycy kwestionują jej odczytanie dowodów; jej pytanie pozostaje: filozofia afrykańska musi badać nie tylko swoje odpowiedzi, ale i pojęcia, w których każe się jej ich udzielać.
Stan na listopad 2026 · Ulepsz tę stronę · Jak powstaje Agora